ਇਸ ਹਫ਼ਤੇ ਦੀ ਪੁਸਤਕ : ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕ ਦਵੰਦ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ‘ਖ਼ਤਰਾ ਤਾਂ ਹੈ’

ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਧੂਤ ਦਾ ਹੱਥਲਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛੇ ਲੰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਘੇੜਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਹੀ ਇਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉਸ ਦਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਦੀ ਇਕ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਕਲਾਤਮਿਕ ਸੂਝ ਦਾ ਪਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਲਈ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਭੇੜ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਇਆ ਜਨਮ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਕਲਾਤਮਿਕ ਰੂਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਉਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਬਿੰਬਕਾਰੀ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਫੋਲਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਕਲਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਲਾਈਫ਼ ਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ‘ਉਹਲਿਆਂ ਦੇ ਭੁਲੇਖਿਆਂ’ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਮੁਹਾਰਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਵਰਗੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਲੇਖਕ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਜੁਗਤ ਵਿਚ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੜੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਅਲਾਰਮ’ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਗਹਿਰਾਈ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਜਿਊਰੀ ਸਿਸਟਮ ਵਰਗੀ ਪਹੁੰਚ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ੈਲੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਕਲਾਤਮਿਕ ਖ਼ੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਫ਼ੈਸਲੇ ਖ਼ੁਦ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਜਿਊਰੀ ਸਿਸਟਮ’ ਵਾਂਗ ਪਾਠਕਾਂ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਹੀ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਦੇ ਫੈ਼ਸਲੇ ਪਾਠਕ ਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨਾ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਸੌਰੀ ਭਾ ਜੀ’ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਲੇਖਿਕਾ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਪਕੜ ਕੇ ਸਿਖ਼ਰ ਵੱਲ ਵੱਧਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਜਗਤ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਗਨ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੱਥਲਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਫੈ਼ਸਲੇ ਅਮਰੀਕੀ ‘ਜਿਊਰੀ ਸਿਸਟਮ’ ਵਾਂਗ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਡਿਗ ਰਹੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੇਖਿਕਾ ਦੀ ਸੂਖ਼ਮ ਨਜ਼ਰ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਧੂਤ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਕੇਵਲ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਅਦਿੱਖ ਵਲਵਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰੂਹ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪਰੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ‘ਸੌਰੀ ਭਾ ਜੀ’ ਵਰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਡਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਉੱਤੇ ਲੰਮਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਸਿਖਰਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ‘ਸਰਜੀਕਲ ਸਟਰਾਈਕ’ ਵਾਂਗ ਵਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਪਰਵਾਸ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ’ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਭੁਚਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਜੋ ਸੁਮੇਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮਾਨਵੀ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਖ਼ਤਰਾ ਤਾਂ ਹੈ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ‘ਪਾਜ’ ਉਧੇੜਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਭਰਮ ਪਿੱਛੇ ਅਕਸਰ ਇਕ ਗਹਿਰੀ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤਾਪ ਛੁਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਧੂਤ ਦੇ ਕਦਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਇਕ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਧੂਤ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਖ਼ਤਰਾ ਤਾਂ ਹੈ’ ਦੇ ਪੰਨੇ 220/- ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਲ 395 ਰੁਪਏ ਹੈ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

• ਜਸਵਿੰਦਰ ਦੂਹੜਾ