ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਭੋਗ ਕਿਉਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਾਣੋ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰਹੱਸ ਅਤੇ 'ਅੰਨ ਦੋਸ਼' ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਉਪਾਅ

ਧਰਮ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਅਰਚਨਾ ਦੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 'ਭੋਗ' ਲਗਾਉਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਅੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ੁਦ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ? ਕੀ ਭਗਵਾਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭੋਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਪੌਰਾਣਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਭੋਗ ਦਾ ਅਸਲੀ ਅਰਥ: ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਭੋਗ ਲਗਾਉਣਾ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਤਗਤਾ (Gratitude) ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਭੋਜਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ, ਉਹ ਸਭ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੋ ਤੁਸਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।" ਭਗਵਾਨ ਭੋਜਨ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਅੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਗਤ ਦੇ 'ਭਾਵ' ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅੰਨ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿਵਾਰਨ

ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ 'ਅੰਨ ਦੋਸ਼' ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ:

ਅਰਥ ਦੋਸ਼: ਜੇਕਰ ਭੋਜਨ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਮਾਏ ਗਏ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

ਨਿਮਿੱਤ ਦੋਸ਼: ਜੇਕਰ ਭੋਜਨ ਅਪਵਿੱਤਰ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

ਭਾਵ ਦੋਸ਼: ਜੇਕਰ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ, ਈਰਖਾ ਜਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰ ਹੋਣ।

ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦੈਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਭੋਜਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੋਗ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਧਾਰਨ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 'ਪ੍ਰਸਾਦ' ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਾਤਵਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਭੋਜਨ ਤੋਂ 'ਪ੍ਰਸਾਦ' ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ

ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਭੋਜਨ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਮਹਾਪ੍ਰਸਾਦ' ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਭਗਤ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪੱਤਰ, ਫੁੱਲ, ਫਲ ਜਾਂ ਜਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਭੋਗ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ 'ਹੰਕਾਰ' ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।