ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਾਪ ਕੇ ਤੈਅ ਹੋਈ ਸੀ ਇਕ ਮੀਟਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ ਮਾਪ ਦੀ ਇਕਾਈ ਬਣਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਬਾਜ਼ਾਰ 'ਚੋਂ ਕੱਪੜਾ ਖਰੀਦਣ ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਸੜਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਮਾਪਦੇ ਸਮੇਂ 'ਮੀਟਰ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਮੀਟਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਆਖਿਰ ਓਨੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੰਨੀ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦੀ ਸਟੈਂਡਰਡ ਯੂਨਿਟ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ?

ਦਰਅਸਲ, ਮਾਪ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਆਓ ਜਾਣੀਏ ਕਿ ਮੀਟਰ ਮਾਪ (ਮੈਜ਼ਰਮੈਂਟ) ਦੀ ਸਟੈਂਡਰਡ ਇਕਾਈ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ।

ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਦੂਰੀ

ਮੀਟਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਨੀ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਮਾਪ ਦੀ ਕੋਈ ਇਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਇਕਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਾਪ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਬਹੁਤ ਉਲਝਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮਾਪ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਜਾਂ ਪੈਰ ਦਾ ਆਕਾਰ। ਹੁਣ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਮਾਪ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਵਪਾਰ ਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ 'ਚ ਕਾਫੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆਉਂਦੀ ਸੀ।

ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇਕ ਹੱਥ ਕੱਪੜਾ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਅਕਸਰ ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਹਿਲ

ਇਸ ਉਲਝਣ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਫਰਾਂਸ ਨੇ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ। 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 1795 ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਤੇ 'ਮੀਟਰ' ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮਾਪ ਦੀ ਇਕਾਈ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਮੀਟਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਕਿੰਨੀ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇ?

ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ 'ਮੈਰੀਡੀਅਨ' (Meridian) ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ। ਕਰੀਬ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸਰਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪੈਮਾਨਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ (North Pole) ਤੋਂ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ (Equator) ਦੇ ਵਿਚਾਕਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੂਰੀ ਦਾ ਇਕ ਕਰੋੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਇਕ ਮੀਟਰ ਕਹਾਏਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਪ ਦੀ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

ਟਾਈਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਨਤਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚਿਆ

ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤਾਂ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਜਨਤਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਇਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਵੇਂ ਮਾਪ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾਉਣ ਲਈ ਪੈਰਿਸ ਦੀਆਂ ਅਹਿਮ ਜਨਤਕ ਇਮਾਰਤਾਂ 'ਤੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀਆਂ ਇਕ ਮੀਟਰ ਲੰਬੀਆਂ ਸਲੈਬਾਂ (Slabs) ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਲੈਬਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਪ ਸਕਣ ਅਤੇ ਮੀਟਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਣ।

ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ

ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਲੈਬਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਪੈਰਿਸ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ 'ਚ ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਪਲੇਸ ਵੈਂਡੋਮ (Place Vendôme) ਅਤੇ ਰੂ ਡੀ ਵੌਗਿਰਾਰਡ (Rue de Vaugirard) ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦੋ ਮੂਲ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀਆਂ ਸਲੈਬਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੱਥਰ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਉਲਝਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਮਾਪਣਾ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ।