ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਚਮਕ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਿਆ ਹੈ 'ਕਪਾਹ' ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ! ਜਾਣੋ ਕਿਉਂ ਮਿਲਿਆ ਇਸਨੂੰ 'Cotton City' ਦਾ ਖਿਤਾਬ
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮੁੰਬਈ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ 'ਵਿੱਤੀ ਰਾਜਧਾਨੀ' ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨੀਂਹ 'ਚਿੱਟੇ ਸੋਨੇ' ਯਾਨੀ ਕਪਾਹ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ
Posted By alisha
Publish Date: Sat, 03 Jan 2026 01:19 PM (IST)
Updated Date: Sat, 03 Jan 2026 01:30 PM (IST)
ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮੁੰਬਈ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ 'ਵਿੱਤੀ ਰਾਜਧਾਨੀ' ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨੀਂਹ 'ਚਿੱਟੇ ਸੋਨੇ' ਯਾਨੀ ਕਪਾਹ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ?
ਜੀ ਹਾਂ, ਮੁੰਬਈ ਨੂੰ 'ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਾਟਨ ਸਿਟੀ' (Cotton City of India) ਦਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਖਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੋਵੇਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਆਖਰ ਮੁੰਬਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਹੱਬ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ?
ਮੁੰਬਈ ਹੀ ਕਿਉਂ ਹੈ 'Cotton City'
ਮੁੰਬਈ ਨੂੰ 'Cotton City' ਕਹੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ (Cotton Textile Industry) ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜਾ ਮਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸੂਤੀ ਧਾਗੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਨੇ ਕਪਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਸਪਿਨਿੰਗ ਮਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੱਬ ਬਣ ਗਿਆ।
ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ
ਬੰਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ: ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਲ ਵਧੀਆ ਬੰਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਕੁਨੈਕਟੀਵਿਟੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਲਿਆਉਣਾ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਕੱਪੜਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣਾ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਸੀ।
ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ: ਮਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਵਪਾਰਕ ਢਾਂਚਾ: ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ 'ਚ ਯੋਗਦਾਨ
ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਉਦਯੋਗ ਨੇ ਰੰਗਾਈ, ਸਿਲਾਈ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਵਰਗੇ ਸਹਾਇਕ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਇਆ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੁੰਬਈ ਨੂੰ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜਿਸ 'ਵਿੱਤੀ ਰਾਜਧਾਨੀ' (Financial Capital) ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੱਥ ਸੀ।
ਯਵਤਮਾਲ: ਜਿੱਥੇ ਖੇਤਾਂ 'ਚ ਉੱਗਦਾ ਹੈ 'ਚਿੱਟਾ ਸੋਨਾ'
ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਕਪਾਹ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਯਵਤਮਾਲ (Yavatmal) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ
ਵਾਈਟ ਗੋਲਡ ਬੈਲਟ: ਕਪਾਹ ਨੂੰ 'ਚਿੱਟਾ ਸੋਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਰਭ ਦਾ ਯਵਤਮਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਪਣੀ ਕਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਜਲਵਾਯੂ ਕਾਰਨ ਕਪਾਹ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।
ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ: ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੰਡੀ ਦਾ ਹੱਬ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਕਪਾਹ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੀਆਂ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁੰਬਈ ਨੂੰ 'Cotton City' ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਯਵਤਮਾਲ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰ ਕਪਾਹ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮੁੰਬਈ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।