ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ : ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਾਰਾਜ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਤਾਕਤ ਦੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਵਿਚ ਮੂਹਰਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਉੱਠੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ 'ਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਇਕੱਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਚਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਬਜ਼ੇ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। 1850 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਮਧਾਰੀ ਲਹਿਰ ਜੋ ਸਵਦੇਸੀ ਦੇ ਹੱਕ 'ਚ ਸੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਡਾਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ।

ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਲਈ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰੇ ਕਾਰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਨ। ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੇ 28 ਫ਼ਰਵਰੀ 1915 ਦਾ ਦਿਨ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗ਼ਾਵਤ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦਸਤਿਆਂ 'ਤੇ ਟੇਕ ਰੱਖੀ ਕਿ ਉਹ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕਣਗੇ। ਪਰ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਬਗਾਵਤ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਲਈ 46 ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, 194 ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ, 93 ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੈਦ ਦੀਆਂ ਸਜਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ 42 ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਜਿਸ ਦੀ ਉਮਰ ਉਦੋਂ 19 ਸਾਲ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਫਿਰ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਉੱਠੀ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਅੰਦੋਲਨ

ਕਿਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਭਾ ਬਣੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਫੰਡ ਮੁਹਈਆ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1928 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਸਭਾ ਲਈ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘੱਟ ਤਨਖ਼ਾਹ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ

ਕਿਰਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ (1927) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਇਕ ਗ਼ਦਰੀ ਆਗੂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਸਕੋ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ ਸਨ ਨੇ ਪਿੰਡ 'ਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਸੋਵੀਅਤ ਢੰਗ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ, ਸਭਾ ਨੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰੈਸ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਮਾਸਿਕ ਰਸਾਲਾ 'ਕਿਰਤੀ' ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਕ ਫਰਵਰੀ, 1926 ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

1929, ਸਭਾ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਸੈਸ਼ਨ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਹਫ਼ਤੇ ਦੌਰਾਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਕਿਰਤੀ ਨੇ ਕਮਿਉੂਨਿਸਟ ਸੋਚ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। 4 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਮੌਕੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।

ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਕਾਂਡ

ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਕਾਂਡ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 12 ਅਪਰੈਲ, 1919 ਨੂੰ, ਜਨਰਲ ਰੇਜੀਨਾਲਡ ਐਡਵਰਡ ਹੈਰੀ ਡਾਇਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜਨਤਕ ਇਕੱਠਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਉਣ ਦੇ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਫੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ।

13 ਅਪਰੈਲ, 1919 ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ 'ਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮਰਦ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਏ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੇ ਭੀੜ 'ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਗਦੜ ਮਚ ਗਈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਆਦਮੀਆਂ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਇਆ। ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੁਖਾਂਤ ਦੀ ਬੇਰਿਹਮੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤੀ

ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਏਕਤਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ, ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਨਾਇਟਹੁੱਡ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ

ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਗਠਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣਾ ਸੀ। ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪ੍ਰਸਾਂਤ ਤੱਟ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਰਕਰਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਹੋਈ।

ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਪੈਸੀਫਿਕ ਕੋਸਟ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1913 ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿਚ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਸੀ।

ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀ ਸਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸਨ, ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਿਸਟੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਰਦਿਆਲ, ਤਾਰਕ ਨਾਥ ਦਾਸ, ਮੌਲਵੀ ਬਰਕਤਉੱਲਾ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿਚ ਜਲਦੀ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਵਧੀਆ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲੀ ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1919 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੈਕਸੀਕੋ, ਜਾਪਾਨ, ਚੀਨ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਫਿਲਪੀਨਜ਼, ਮਲਾਇਆ, ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਗ਼ਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਬੋਲਸ਼ਵਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ 'ਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮਾਸਕੋ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਗ਼ਦਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਕ ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ 1 ਨਵੰਬਰ, 1913 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ

ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਲਕੱਤਾ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਅਲਟੀਮੇਟਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਦਸੰਬਰ 1929 ਤਕ ਰਾਜ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਸਿਵਲ ਨਾਫੁਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਲਾਰਡ ਇਰਿਵਨ, ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ, ਨੇ ਦੁਹਰਾਇਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਕੁਝ ਸੰਿਵਧਾਨਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੇਗੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੇਣ 'ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਬਿਆਨ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ, ਪੰਡਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਅਤੇ ਐਨੀ ਬੇਸੇਂਟ ਨੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸ ਮਸਲੇ ਦਾ ਹੱਲ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਅਤੇ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਵਰਗੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਲੜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪੂਰਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਦਸੰਬਰ, 1929 ਵਿਚ ਹੋਏ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਾਹੌਰ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿਚ ਸਿਵਲ ਨਾਫੁਰਮਾਨੀ ਲਹਿਰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਗਈ। ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿ 26 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ

1928 ਵਿਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸੰਿਵਧਾਨਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਆਲ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਭੀੜ ਨੇ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਗੋ ਬੈਕ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾਏ। ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਨਾਲ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਵੱਜੀ ਹਰ ਲਾਠੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਤਾਬੂਤ ਲਈ ਆਖਰੀ ਕਿੱਲ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗੀ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ, 8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿਚ ਬੰਬ ਅਤੇ ਪਰਚੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਇਕਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ 'ਚ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨੇੜੇ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦਫਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ

ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ ਨੇ 1926-29 ਦੌਰਾਨ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈਆਂ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ। ਉਹ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਬਾਈਕਾਟ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਪਾਰ ਵਿਵਾਦ ਬਿੱਲ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਿੱਲ ਆਦਿ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਜਤਾਇਆ।

ਸਭਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼

ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰ ਗਣਤੰਤਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਰਿਥਕ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ।

ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਘਟਨਾ

ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਪਾਨੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਸੀ ਜੋ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੇ ਸ਼ਿੰਘਾਈ, ਚੀਨ, ਯੋਕੋਹਾਮਾ, ਜਪਾਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਗਿਆ। 1914 ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਰਾਜ ਲਈ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ 376 ਯਾਤਰੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 20 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ 356 ਹੋਰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦੇ ਵਿਚ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸੀ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਏਸ਼ਿਆਈ ਮੂਲ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਘਟਨਾ ਦਾ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਇਮੀਗਰੇਸ਼ਨ ਕਾਨੂੰਨਾਂ 'ਚ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ, ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਰੈਲੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਸਮਰਥਨ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਪੈਂਠ ਬਣਾਈ।