ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਗਰਣ ਦੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ : ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਅੱਠ ਸਮਾਰਕ

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਿਰਸਾ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਹੋਈਆਂ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਬਾਰੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਏ ਹਨ। ਧਰਮ ਆਧਾਰਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਨਿਰੋਲ ਇਤਿਹਾਸ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਖੰਡਰ ਬਣਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

'ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਗਰਣ' ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੇ ਅੱਠ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਮੌਕੇ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਬਿਆਨਦੇ ਅੱਠ ਸਮਾਰਕਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਵੰਡ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ

ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਜਾਇਬਘਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਨਤਕ ਉਜਾੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਪੀਪਲਜ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮੌਖਿਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਨਿੱਜੀ ਕਲਾਕਾਰੀ, ਚਿੱਠੀਆਂ, ਫੋਟੋਆਂ ਅਤੇ ਮੂਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਿਆਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਟਰੀਟ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ (ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ 'ਢਾਬਾ') ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 25 ਅਗਸਤ 2017 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

1947 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਕੀਲ ਸੀਰੀਅਲ ਰੈੱਡਕਲਿਫ ਵਲੋਂ ਇਕ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਖਿੱਚੀ ਵੰਡ ਰੇਖਾ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਅਗਸਤ 1947 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 1948 ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿਚ 8 ਲੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1,400,000 ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਬਣ ਗਏ।

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਅਜਾਇਬਘਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਟਰੱਸਟ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਅਣਮੁੱਲਾ ਭੰਡਾਰ

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ 1958 ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਸੈਂਟਰਲ ਸਿੱਖ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ (ਸੈਂਟਰਲ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬਘਰ) ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ, ਸੰਤਾਂ, ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਕੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਮੀਰ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਦੁਰਲੱਭ ਪੈਨਸਲੀ ਸਕੈਚ, ਸੰਗੀਤ ਸਾਜਾਂ, ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕੰਘੀ (ਕੰਘਾ), ਤੀਰ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼, ਯੋਧਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੱਗ 'ਤੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਹ-ਚੱਕਰ (ਚੱਕਰ) ਅਤੇ ਤਾਰਾਂ (ਸੈਨਜੋ) ਦੀ ਬਣੀ ਇਕ ਲੋਹੇ ਵਾਲੀ ਜੈਕਟ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਇਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਨੂੰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸਾਂਭੀਆਂ ਜਾਣ।

ਅਮੀਰ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ

ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਰੂਪਨਗਰ ਦਾ ਆਰਕੀਓਲੋਜੀਕਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਹੜੱਪਨ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾ ਇਕ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਈਸਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ 'ਚ ਫੈਲੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਮਣਕਿਆਂ, ਧਾਤੂ ਉਪਕਰਣ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਪਹੀਆਂ ਵਾਲੇ ਖਿਡੌਣੇ ਪਏ ਹਨ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਚ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਾਈਟ ਹੈ ਜੋ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਮੀਰ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਟਿੱਬਾ ਅਜੇ ਵੀ ਅਜਾਇਬਘਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਕੋਲ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖੋਖੌਰੀਆਂ ਨੇ ਸੈਲਰਡ ਰਬੈਲਿਟੀ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਕਿਆ, ਕੁਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੋਹਰਾਂ, ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਤਿੰਨ ਪਰਤੀ ਕਬਰ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਚ ਇਨਸਾਨੀ ਪਿੰਜਰ ਅਤੇ ਰਸਮ ਕਿਰਿਆ ਵਾਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵੀ ਹਨ।

ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ

ਖ਼ਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਣਿਆ ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਦਰਪਣ ਹੈ ਉੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਿਹਤਰੀਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 1699 ਈਸਵੀ 'ਚ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਤਖ਼ਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ। ਇਸ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਮੋਸ਼ੋ ਸੇਫਦੀ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਆਕਾਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਣ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ।

ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਆਂ 27 ਗੈਲਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੈਲਰੀਆਂ 'ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 550 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਗੈਲਰੀ 'ਚ ਕੀ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਉੱਥੇ ਵਿਸਥਾਰ 'ਚ ਲਿਖਿਆ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੈੱਡਫੋਨ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ 'ਚ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 'ਚ ਸੁਣ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪਹਿਲੀ ਗੈਲਰੀ 'ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਲਾਈਟ ਐਂਡ ਸਾਊਂਡ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ-ਇਕ ਕਰ ਕੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀਆਂ ਗੈਲਰੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ 'ਚ ਕੀ-ਕੀ ਉਪਲੱਬਧੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਾਲੀ ਗੈਲਰੀ 'ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਅੱਠ ਮਿੰਟ ਦਾ ਸ਼ੋਅ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਗੈਲਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਗੈਲਰੀ 'ਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ, ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਆਦਿ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਤਿਮ ਗੈਲਰੀ ਅਰਦਾਸ ਗੈਲਰੀ ਹੈ।

ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ

ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 23 ਮਾਰਚ 1981 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੰਜਾਹਵੀਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਰ੍ਹੇ ਗੰਢ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੋਪੜ-ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ-ਫਗਵਾੜਾ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਦੇ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ 'ਚ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਫਗਵਾੜਾ ਤੋਂ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ 55 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈਡਕੁਆਟਰ ਤੋਂ ਸਿਰਫ 1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ।

ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਜੋਂ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਫੋਟੋਆਂ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿਚ ਅੱਧ ਸੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਅਖਬਾਰ ਜਿਸ 'ਚ ਹੱਡੀਆਂ ਸਾਂਭੀਆਂ ਸਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਇਕ ਕਾਪੀ 'ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿਚ ਟਿੱਪਣੀ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ 'ਚ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਦੇ ਆਟੋਗ੍ਰਾਫ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਗਵਤ ਗੀਤਾ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜੋੜਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਪੀ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਕਲਮ ਵੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੈ।

ਜੇਲ੍ਹ ਡਾਇਰੀ ਦੇ ਦੋ ਮੁਢਲੇ ਪੰਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਨੋਟ ਲਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ 'ਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਹੋਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਤਸਵੀਰ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਇਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ 1799 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। 1802 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਵੀ ਕਬਜ਼ੇ 'ਚ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ 1818 ਵਿਚ ਇਕ ਬਾਗ਼ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰਾਮ ਬਾਗ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਗ਼ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਸਜਾਵਟੀ ਬੁਰਜ ਜਾਂ ਕਿਓਸ (ਟਾਵਰ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਬਾਗ਼ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਇਕ ਡਬਲ ਸਟੋਰੀ ਮਹਿਲ ਅੰਦਰ ਠੰਢੇ ਚੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਇਕ ਤਹਿਖਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਫੇਰੀ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਸਮਾਂ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ। ਬਾਗ਼ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਫਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੂਦੀਨ, ਸਰਦਾਰ ਦੇਸ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬੇਟੇ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮਹਿਲ 'ਤੇ 214000 / - ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹੀ ਰੁਪਈਆ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 125000 / ਰੁਪਏ ਦੇ ਲਗਪਗ ਲਾਗਤ ਆਈ।

ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਹੁਣ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਕਾਨੂੰਨ, 1964 ਅਧੀਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 400 ਸਾਲਾ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਨੂੰ, 29 ਨਵੰਬਰ 1977 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਜਗਜੀਵਨ ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੰਗੀ ਅਜਾਇਬਘਰ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੰਗੀ ਅਜਾਇਬਘਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਪੱਖੋਂ ਚਾਰ ਏਕੜ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਅਜਾਇਬਘਰ 1 999 ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਜੋਂ ਇਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਈ ਯੁੱਧਾਂ ਅਤੇ ਲੜਾਈਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰੀਆਂ। ਅਜਾਇਬਘਰ ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਰੱਖਣਾ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ।

ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਚ ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੰਗੀ ਅਜਾਇਬਘਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਬਚਾਅ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸਿੰਘਾਸਣ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਦੇਖਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਵਿਚ 12 ਗੈਲਰੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਗੈਲਰੀ, ਪੋਸਟ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਹਿਸਟਰੀ ਗੈਲਰੀ, ਵਾਰ ਹੀਰੋ ਦੀ ਗੈਲਰੀ, ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਅਤੇ ਨੇਵੀ ਗੈਲਰੀ ਆਦਿ। ਮੁੱਖ ਹਾਲ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੱਕਰ ਵਿਜੇਤਾਵਾਂ, ਚੀਫ਼ ਮਾਰਸ਼ਲਜ਼, ਜਨਰਲਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਐਡਮਿਰਲਜ਼ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਦੋ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲਾਅਨਜ਼ 'ਚ ਨੇਵੀ,ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਦੀਆਂ ਟਰਾਫੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜੰਗ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਯਾਦਗਾਰ

ਜੰਗ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਪਾਏੇ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ( ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ) ਵਿਚ ਬਣੀ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬਘਰ ਹੈ। 200 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ 25 ਏਕੜ ਰਕਬੇ ਵਿਚ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਜੰਗ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਸਲ ਕੰਮ 26 ਮਾਰਚ 2015 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਵਲੋਂ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇਹ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਰਾਜ ਵਾਰਵਾਲ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਰਕ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲੇਆਉਟ, ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੈਲਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਮੀਨਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇਕ ਟਾਵਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਕ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ, ਮੂਵੀ ਹਾਲ, ਓਪਨ-ਏਅਰ ਥੀਏਟਰ, ਐਂਫੀਥੀਏਟਰ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਹਾਲ ਆਦਿ ਵੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਗੈਲਰੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।

- ਬਿੰਦਰ ਬਸਰਾ

98765-46675