'ਦਿਮਾਗ 'ਚ ਹੈ ਪਰ ਜ਼ਬਾਨ 'ਤੇ ਨਹੀਂ!' ਜਾਣੋ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੈ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਤੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਇਸਦਾ ਵਿਗਿਆਨ?

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸਤ ਦਾ ਨਾਮ, ਕਿਸੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਜਾਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸ਼ਬਦ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਬਿਲਕੁਲ ਤੁਹਾਡੀ 'ਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਨੋਕ' 'ਤੇ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ?

ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਬੱਸ ਉਹ ਸਹੀ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਬ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਘਬਰਾਓ ਨਾ, ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹੋ।

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ 'ਟਿਪ-ਆਫ-ਦ-ਟੰਗ' (Tip-of-the-tongue) ਜਾਂ TOT ਫਿਨੋਮਿਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਇਹ ਤਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਖਾਸ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਉਸਦਾ ਦਿਮਾਗ ਉਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦਾ।

ਇਹ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਦਿਮਾਗ ਉਸਦੇ ਮਤਲਬ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ (Sound) ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

TOT ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦਿਮਾਗ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਮਤਲਬ ਤੱਕ ਤਾਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਪਾਉਂਦਾ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ 'ਸ਼ਾਰਟ ਸਰਕਟ' ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਅਟਕ ਗਿਆ ਹੈ।

TOT ਦੌਰਾਨ ਅਸੀਂ ਕੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ?

ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਲਾਪਤਾ ਸ਼ਬਦ ਬਾਰੇ ਕਈ ਦੂਜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ-

ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਬਣਤਰ: ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਦੱਸ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਛੋਟਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵੱਡਾ।

ਆਵਾਜ਼ (Sound): ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਅੱਖਰ ਹਨ।

ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ: ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦ: ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਦੇ ਸਮਾਨਅਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਕਾਰਨ:

ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ: ਇਹ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ: ਜਦੋਂ ਦਿਮਾਗ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਮੋਰੀ ਰਿਟ੍ਰੀਵਲ (Memory Retrieval) ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਮਰ ਦਾ ਵਧਣਾ: ਉਮਰ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ TOT ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।