ਕੀ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਲਿਵਰ ਸਿਰੋਸਿਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ? ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਦੱਸੀ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੱਚਾਈ

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਿਵਰ ਸਿਰੋਸਿਸ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਇਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਿਵਰ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ?

ਮੈਡੀਕਲ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੁਣ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ (Liver Cirrhosis in Non-Drinkers)। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਅਸਲੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕੀ ਹੈ।

ਅਖੀਰ ਕੀ ਹੈ ਲਿਵਰ ਸਿਰੋਸਿਸ?

ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ, ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਲਿਵਰ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰ ਟਿਸ਼ੂ (scar tissue) ਬਣਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਲਿਵਰ ਸਿਰੋਸਿਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਲਿਵਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਕੇ ਲਿਵਰ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਵਰਗੀ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸਥਿਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਵਾਕਈ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਰਾਬ ਹੀ ਅਸਲੀ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹੈ?

ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਾਬ ਲਿਵਰ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਇਕਲੌਤਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਰੋਸਿਸ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਹੱਥ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ:

ਫੈਟੀ ਲਿਵਰ

ਡਾਇਬੀਟੀਜ਼ (ਸ਼ੂਗਰ)

ਮੋਟਾਪਾ

ਵਾਇਰਲ ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ (B ਅਤੇ C)

ਖ਼ਰਾਬ ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ

ਕੀ ਹੈ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਰਾਏ?

ਏਸ਼ੀਅਨ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਗੈਸਟਰੋਐਂਟਰੋਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਐੱਚ.ਓ.ਡੀ., ਡਾਕਟਰ ਅਮਿਤ ਮਿਗਲਾਨੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਸਥਿਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਮਰੀਜ਼ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਕੋਈ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿਵਰ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਡਾ. ਮਿਗਲਾਨੀ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਜ੍ਹਾ ਫੈਟੀ ਲਿਵਰ ਅਤੇ ਮੈਟਾਬੋਲਿਕ ਸਿੰਡਰੋਮ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਫੈਟੀ ਲਿਵਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਟੇਜ ਵਿੱਚ ਕੰਟਰੋਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ NASH, ਫਿਰ ਫਾਈਬਰੋਸਿਸ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰੋਸਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ B ਅਤੇ C ਵਰਗੇ ਵਾਇਰਲ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਵੀ ਲਿਵਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੋਖਲਾ ਕਰਕੇ ਸਿਰੋਸਿਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕਿਉਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ ਇਸ ਦੇ ਮਾਮਲੇ?

ਮਾਹਿਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਭਰੀ ਅਤੇ ਅਨਿਯਮਿਤ ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਸਾਡੇ ਲਿਵਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਦਤਾਂ ਜੋ ਲਿਵਰ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:

ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੰਕ ਫੂਡ ਅਤੇ ਹਾਈ ਸ਼ੂਗਰ ਡਾਈਟ ਲੈਣਾ।

ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਜਾਂ ਕਸਰਤ ਦੀ ਕਮੀ।

ਵਧਦਾ ਮੋਟਾਪਾ ਅਤੇ ਅਨਿਯੰਤਰਿਤ ਡਾਇਬੀਟੀਜ਼।

ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੇਰ ਤੱਕ ਜਾਗਣਾ ਅਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਨੀਂਦ।

ਬਿਨਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ, ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨਾ।

ਸਰੀਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕਰੋ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼

ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਲਿਵਰ ਸਿਰੋਸਿਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਹਲਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਿਮਾਰੀ ਵਧਣ 'ਤੇ ਸਰੀਰ ਕੁਝ ਖਾਸ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ:

ਹਮੇਸ਼ਾ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣੀ।

ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀਪਣ ਜਾਂ ਸੋਜ ਆਉਣਾ।

ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣੀ।

ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਪੈਣਾ।

ਭੁੱਖ ਲੱਗਣੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਣਾ।

ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਵਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ (bleeding tendency) ਦਾ ਵਧ ਜਾਣਾ।

ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ ਆਪਣਾ ਬਚਾਅ?

ਲਿਵਰ ਸਿਰੋਸਿਸ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਐਡਵਾਂਸ ਸਟੇਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਬਚਾਅ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਪਾਅ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਸਾਨ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਲਿਵਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹੋ:

ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਸੇਵਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਓ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿਓ।

ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੁਰਾਕ (Balanced Diet) ਨੂੰ ਰੁਟੀਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ।

ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਸਰਤ ਕਰੋ।

ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ B ਦਾ ਟੀਕਾਕਰਨ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਵਾਓ।

ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੈਲਥ ਚੈੱਕਅਪ ਕਰਵਾਓ ਅਤੇ 'ਲਿਵਰ ਫੰਕਸ਼ਨ ਟੈਸਟ' ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹੋ।

ਸਿੱਟਾ: ਲਿਵਰ ਸਿਰੋਸਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਸਮਝਣਾ ਹੁਣ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ, ਵਧਦਾ ਮੋਟਾਪਾ ਅਤੇ ਵਾਇਰਲ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।