ਇਹ ਹਿਚਕਿਚਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ....' 1973 'ਚ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਜਿਹਾ? ਇਹ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੇ 'ਬਲੈਕ ਬਜਟ' ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ
ਤਤਕਾਲੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਯਸ਼ਵੰਤਰਾਓ ਚਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ 1973 ਦੇ ਬਜਟ ਨੂੰ 550 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਭਾਰੀ ਵਿੱਤੀ ਘਾਟੇ (Fiscal Deficit) ਕਾਰਨ ਬਲੈਕ ਬਜਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅੰਕੜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ।
Posted By Sandip Kaur
Publish Date: Thu, 15 Jan 2026 11:25 AM (IST)
Updated Date: Thu, 15 Jan 2026 11:28 AM (IST)
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਨਿਰਮਲਾ ਸੀਤਾਰਮਨ ਨੇ 50.65 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਸਾਲ 1973 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਜਟ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੀ? ਉਸ ਸਾਲ ਤਤਕਾਲੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਯਸ਼ਵੰਤਰਾਓ ਚਵਾਨ ਨੇ 4,831 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1973 ਦੇ ਬਜਟ ਨੂੰ "ਕਾਲਾ ਬਜਟ" (Black Budget 1973) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਉਂ? ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।
ਇਹ ਰਹੇ ਹਨ ਕੁਝ ਖਾਸ ਬਜਟ
ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 1991 ਵਿੱਚ ਉਦਾਰੀਕਰਨ (Liberalization), ਨਿੱਜੀਕਰਨ (Privatization) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ (Globalization) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਬਜਟ ਨੇ 'ਲਾਇਸੈਂਸ ਰਾਜ' ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਪੀ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਦੇ ਬਜਟ ਨੂੰ ਟੈਕਸਦਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਰਾਹਤ ਕਾਰਨ "ਡ੍ਰੀਮ ਬਜਟ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਟੈਕਸ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ 1973-74 ਦੇ ਬਜਟ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਆਰਥਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ "ਬਲੈਕ ਬਜਟ" ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਉਂ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਬਲੈਕ ਬਜਟ?
ਤਤਕਾਲੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਯਸ਼ਵੰਤਰਾਓ ਚਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ 1973 ਦੇ ਬਜਟ ਨੂੰ 550 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਭਾਰੀ ਵਿੱਤੀ ਘਾਟੇ (Fiscal Deficit) ਕਾਰਨ ਬਲੈਕ ਬਜਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅੰਕੜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਵਿੱਤੀ ਘਾਟਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਖਰਚੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਜਟ ਘਾਟਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 550 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਘਾਟਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਸੀ ਝਟਕਾ
ਯੁੱਧ ਦੇ ਖਰਚੇ: 1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਸੀ। ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਖਰਚੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਜ਼ਾਨੇ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੋਝ ਪਾਇਆ।
ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ: ਰੱਖਿਆ ਖਰਚ 1972 ਦੇ 1408 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 1,600 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ: ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1972 ਦਾ ਸੋਕਾ, ਜੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।
ਤਦ ਯਸ਼ਵੰਤਰਾਓ ਚਵਾਨ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ: "ਇਹ ਹਿਚਕਿਚਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਹਸੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।"