ਹੋਰਮੁਜ਼ 'ਚ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ, ਇਰਾਨ ਜੰਗ 'ਚ ਚੀਨ ਦੀ 'ਸਲੋਅ ਐਂਟਰੀ'... ਕੀ ਹੈ ਡਰੈਗਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ?

ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਟ੍ਰੇਟ ਆਫ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਇਸ ਕਦਮ ਦਾ ਅਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਰਾਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਚੀਨ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਰਾਨ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਰੀਦਦਾਰ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ 'ਚ ਸਵਾਲ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਚੀਨ ਵੀ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ 'ਚ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮਾਂਡ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਰਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗੀ।

ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਥੇ ਇਰਾਨ ਕੁਝ 'ਦੋਸਤ' ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੁਣ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਕੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਪਾਰ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਪੈਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਦਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਰ ਚੀਨ-ਇਰਾਨ ਵਪਾਰ 'ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੀਨ ਇਰਾਨ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਰੀਦਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਆਰਥਿਕ ਸਬੰਧ ਹਨ।

ਚੀਨ-ਇਰਾਨ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ?

ਚੀਨ, ਇਰਾਨ ਦੇ ਤੇਲ ਨਿਰਯਾਤ ਦਾ ਕਰੀਬ 90 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ। ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਪਗ 31.2 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਇਰਾਨ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬਜਟ ਦਾ ਲਗਪਗ 45 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਇਸੇ ਤੇਲ ਵਪਾਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਜੇਕਰ ਇਹ ਵਪਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਰਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਪਵੇਗਾ।

2021 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਵਿਚਕਾਰ 25 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਕੁੱਲ ਕੀਮਤ ਲਗਪਗ 400 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤਹਿਤ ਚੀਨ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇਲ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤੇਲ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਛੋਟ ਦੀ ਖੇਡ

ਚੀਨ ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਸਸਤਾ ਤੇਲ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਬੈਰਲ 8 ਤੋਂ 10 ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਦੀ ਛੋਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਲਈ ਇਰਾਨ ਦਾ ਤੇਲ ਬੇਹੱਦ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ। 2025 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਨੇ ਕਰੀਬ 14 ਲੱਖ ਬੈਰਲ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਇਰਾਨੀ ਤੇਲ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਕੁੱਲ ਦਰਾਮਦ ਦਾ ਲਗਭਗ 12 ਫੀਸਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਊਰਜਾ ਲੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਰਾਨ 'ਤੇ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਅਸਲ ਵਪਾਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਡਾਟਾ ਜਨਤਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਇਸ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ, ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, 2025 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰੀਬ 9.96 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦਾ ਵਪਾਰ ਦਿਖਾਇਆ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨੀ ਤੇਲ ਦਾ ਅਸਲ ਅੰਕੜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਤੇਲ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੁੱਲ ਵਪਾਰ ਦਾ 75 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਇਸ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ, ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਡਰੋਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਤਕਨੀਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦਿਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ ਉਹ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈੱਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਚੀਨ 'ਤੇ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਟਰੰਪ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ

ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਨੇ ਇਰਾਨ ਦੀ ਫੌਜੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਸ 'ਤੇ 50 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਟੈਰਿਫ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਇਰਾਨੀ ਤੇਲ ਦੇ ਅਸਲ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਓਮਾਨ ਜਾਂ ਯੂਏਈ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਤੇਲ ਦੀ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਲਈ ‘ਸ਼ੈਡੋ ਫਲੀਟ’ ਯਾਨੀ ਪੁਰਾਣੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਝੰਡੇ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਚੀਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਫਿਲਹਾਲ ਚੀਨ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਆਰਥਿਕ ਹਿੱਤ ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੀਨ ਲਈ ਇਹ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਕੂਟਨੀਤਕ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਰਾਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਧੇ ਫੌਜੀ ਦਖਲ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਜੇ ਘੱਟ ਮੰਨੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।