Chaitra Navratri 2026: ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਚੱਖਣਾ ਸਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਗਲਤ? ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸ਼ਾਸਤਰ

ਧਰਮ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਅਕਸਰ ਘਰ ਦੀ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਲਈ ਹਲਵਾ, ਖੀਰ ਜਾਂ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਪਕਵਾਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਆਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਉਹ ਭੋਗ ਚੱਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭੋਗ ਨੂੰ ਚੱਖਣਾ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ? ਕੀ ਭਗਵਾਨ ਇੰਨੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਣਗੇ?

ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਭਾਵ

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ 'ਭੋਗ' ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 'ਨੈਵੇਦਯ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਭੋਜਨ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 'ਅੰਨ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 'ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ' ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਚੱਖਣ ਨਾਲ ਉਹ ਭੋਜਨ 'ਜੂਠਾ' ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਭੋਗ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ?

ਮਰਯਾਦਾ: ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ 'ਅਤਿਥੀ ਦੇਵੋ ਭਵ' ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਪਰੋਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚੱਖਦੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਖਣਾ ਅਣਉਚਿਤ ਹੈ।

ਜੂਠਾ ਭੋਜਨ: ਜਿਸ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੱਖ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਜੂਠਾ' ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਪਰਖ: ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਛੱਪਣ ਭੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੇ 'ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ' ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਚੱਖੇ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣਾ ਸਾਡੇ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ: ਭੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਜੇਕਰ ਸਾਡਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਊਰਜਾ ਉਸ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੱਖਣ ਦੀ ਕਾਹਲੀ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸ਼ਾਸਤਰ?

ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ੌਚ' ਯਾਨੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਾਫ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭੋਜਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੱਖ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ਬਰੀ ਦੇ ਜੂਠੇ ਬੇਰ ਕਿਉਂ ਖਾਧੇ?

ਜਦੋਂ ਵੀ ਜੂਠੇ ਭੋਗ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਤਰਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਤਾ ਸ਼ਬਰੀ ਨੇ ਤਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਜੂਠੇ ਬੇਰ ਖੁਆਏ ਸਨ। ਪਰ, ਉਹ 'ਨਿਯਮ' ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 'ਪਰਾ-ਭਗਤੀ' (Extreme Devotion) ਸੀ। ਸ਼ਬਰੀ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਈ ਖੱਟਾ ਜਾਂ ਕੌੜਾ ਬੇਰ ਨਾ ਖਾ ਲਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਉਸ ਪੱਧਰ ਦਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਸਵਾਦ ਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰੀਏ?

ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਮੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਠਾ ਘੱਟ ਹੈ), ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਬਣਾਓ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੱਲ ਹੈ- ਤੁਲਸੀ। ਭੋਗ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾ ਦਿਓ।

ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਲਸੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੀ ਹਰ ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਭੋਗ ਚੱਖ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਾ ਚੜ੍ਹਾਓ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਰੱਖ ਦਿਓ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭੋਗ ਤਿਆਰ ਕਰੋ।