ਭੂਚਾਲ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਕਨੀਕ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰਲਸ ਰਿਕਟਰ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਕਹਾਣੀ
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਬੇਨੋ ਗੁਟੇਨਬਰਗ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਪੈਮਾਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਟੇਨਬਰਗ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ।
Posted By Neha Diwan
Publish Date: Sun, 26 Apr 2026 03:00 PM (IST)
Updated Date: Sun, 26 Apr 2026 03:03 PM (IST)
ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਭੂਚਾਲ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਮਾਪਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ "ਰਿਕਟਰ ਸਕੇਲ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਭੂਚਾਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਚਾਰਲਸ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਰਿਕਟਰ ਨੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਕਟਰ ਸਕੇਲ ਨੂੰ ਬੇਨੋ ਗੁਟੇਨਬਰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ (Astronomer) ਬਣਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰਲਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 'ਅਰਥਕੁਏਕ ਸਾਇੰਟਿਸਟ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੌਣ ਸਨ ਚਾਰਲਸ ਰਿਕਟਰ?
ਚਾਰਲਸ ਰਿਕਟਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਚਾਰਲਸ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਰਿਕਟਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਅਪ੍ਰੈਲ 1900 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਹੈਮਿਲਟਨ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਚਲੇ ਗਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ 1920 ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ (Physics) ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1928 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (Caltech) ਤੋਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚਡੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 30 ਸਤੰਬਰ 1985 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਤੋਂ ਭੂਚਾਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਣਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
ਚਾਰਲਸ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਰਿਕਟਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਯਾਨੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਸਮੋਲੋਜੀ (Seismology) ਵੱਲ ਲੈ ਆਈ। ਕੈਲਟੈਕ ਦੀ ਸੀਸਮੋਲੋਜੀਕਲ ਲੈਬ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੂਚਾਲ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਭੂਚਾਲ ਨੂੰ 'ਮਰਕਾਲੀ ਪੈਮਾਨੇ' (Mercalli Scale) 'ਤੇ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਤਬਾਹੀ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਚਾਰਲਸ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਊਰਜਾ (Energy) ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਮਾਪਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਭਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਨੇ ਭੂਚਾਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।
ਚਾਰਲਸ ਰਿਕਟਰ ਦੇ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ:
1935 ਵਿੱਚ ਰਿਕਟਰ ਸਕੇਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੂਚਾਲ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੂਚਾਲ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਬਿਲਡਿੰਗ ਕੋਡ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕਿਤਾਬਾਂ: 1941 ਵਿੱਚ 'ਸੀਸਮਿਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਦਾ ਅਰਥ' (Seismicity of the Earth) ਅਤੇ 1958 ਵਿੱਚ 'ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸੀਸਮੋਲੋਜੀ' (Elementary Seismology) ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ।
1959 ਵਿੱਚ ਉਹ 'ਸੀਸਮੋਲੋਜੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਅਮਰੀਕਾ' ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ 2003 ਵਿੱਚ 'ਚਾਰਲਸ ਰਿਕਟਰ ਅਰਲੀ ਕਰੀਅਰ ਅਵਾਰਡ' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰਹੇਜ਼
ਭੂਚਾਲ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ 'ਰਿਕਟਰ ਸਕੇਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਚਾਰਲਸ ਖੁਦ ਇਸ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਬੇਨੋ ਗੁਟੇਨਬਰਗ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਪੈਮਾਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਟੇਨਬਰਗ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ।