ਮੇਰਠ ਦੰਗਿਆਂ ਨੇ ਖੋਹ ਲਿਆ ਸੀ ਘਰ, ਉਦੋਂ ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਅਮਰ ਸ਼ੇਅਰ- 'ਲੋਗ ਟੂਟ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਏਕ ਘਰ ਬਨਾਨੇ ਮੇਂ...'

ਜਾਸ, ਮੇਰਠ: "ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੈਂ ਬਹੁਤ ਰਾਸਤੇ ਖੋ ਜਾਊਂਗਾ, ਅਬ ਮੁਝੇ ਨੀਂਦ ਜਹਾਂ ਆਏਗੀ ਸੋ ਜਾਊਂਗਾ, ਏਕ ਮੁੱਦਤ ਸੇ ਇਸੀ ਜ਼ਿਦ ਮੇਂ ਛੁਪਾ ਬੈਠਾ ਹੂੰ, ਚਾਂਦ ਖੁਦ ਲੇਨੇ ਮੁਝੇ ਆਏਗਾ ਤੋ ਜਾਊਂਗਾ..." ਇਸ ਸ਼ੇਅਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਰਦੂ ਅਦਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਇਰ ਡਾ. ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਆਖ਼ਰ ਸਦੀਵੀ ਨੀਂਦ ਸੌਂ ਗਏ ਹਨ।

ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਨਾਲੋਂ ਮੇਰਠ ਦਾ ਨਾਂ ਕਦੇ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਗਭਗ 18 ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸੁਮੇਲ ਕਰਕੇ ਜੋ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਉਹ ਹਰ ਆਮ-ਓ-ਖ਼ਾਸ ਦੇ ਜ਼ਹਿਨ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਲਕੀਰ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮੇਰਠ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ ਗ਼ਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਹਨ।

ਦਰਅਸਲ, ਡਾ. ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਸਤ 1970 ਵਿੱਚ ਮੇਰਠ ਆਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰਠ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਲੈਕਚਰਾਰ ਨੌਕਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਰਦੂ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਹੇ। ਸਾਲ 1987 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਗਰ ਸਥਿਤ ਮਕਾਨ ਨੰਬਰ ਡੀ-120 ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਦੰਗਾਈਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਾਲ 1988 ਵਿੱਚ ਮਕਾਨ ਵੇਚ ਕੇ ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਭੋਪਾਲ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।

ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੇਅਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ- "ਲੋਗ ਟੂਟ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਏਕ ਘਰ ਬਨਾਨੇ ਮੇਂ, ਤੁਮ ਤਰਸ ਨਹੀਂ ਖਾਤੇ ਬਸਤੀਆਂ ਜਲਾਨੇ ਮੇਂ।" ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰਠ ਕਾਲਜ ਦੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਡਾ. ਕਪਿਲ ਕੁਮਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਨੇ ਇਹ ਮਕਾਨ ਡਾ. ਰਣਵੀਰ ਬਾਬਾ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਲ 2001 ਵਿੱਚ ਡਾ. ਕਪਿਲ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ ਸੀ।

ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ ਮੇਰਠ

ਸੀਸੀਐਸਯੂ (CCSU) ਦੇ ਉਰਦੂ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪ੍ਰੋ. ਅਸਲਮ ਜਮਸ਼ੇਦਪੁਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਅਤੇ ਕਵੀ ਭਾਰਤ ਭੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੀਐਚਡੀ ਦੀ ਮਾਨਦ ਉਪਾਧੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਕੇ ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਮੇਰਠ ਆਏ ਸਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਉਰਦੂ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਰਾਜ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਨਦ ਉਪਾਧੀ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਕਦੇ ਮੇਰਠ ਨਹੀਂ ਆਏ।

ਮੇਰਠ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਡਾ. ਐਸ.ਡੀ. ਗੌੜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਉਜਾਲੇ ਅਪਨੀ ਯਾਦੋਂ ਕੇ ਹਮਾਰੇ ਸਾਥ ਰਹਿਨੇ ਦੋ, ਨਾ ਜਾਨੇ ਕਿਸ ਗਲੀ ਮੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਜਾਏ" ਸ਼ੇਅਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰਠ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡਣ ਦੇ ਲਗਭਗ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਕਾਇਆ ਭੁਗਤਾਨ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਚਹਿਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ 'ਆਰਐਸ ਬ੍ਰਦਰ' ਨਾਮਕ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ 'ਤੇ ਚਾਹ ਪੀਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਜੀਬਾਬਾਦ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ।

ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮਿਜ਼ਾਜ

ਡਾ. ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਿਜ਼ਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੇਰਠ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ-

"ਮੁਝੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਸੀ ਲਗਤੀ ਹੈਂ ਯਹ ਮੁਹੱਬਤੋਂ ਕੀ ਕਹਾਨੀਆਂ, ਜੋ ਕਹਾ ਨਹੀਂ ਵੋ ਸੁਨਾ ਕਰੋ, ਜੋ ਸੁਨਾ ਨਹੀਂ ਵੋ ਕਹਾ ਕਰੋ, ਕੋਈ ਹਾਥ ਭੀ ਨਾ ਮਿਲਾਏਗਾ ਜੋ ਗਲੇ ਮਿਲੋਗੇ ਤਪਾਕ ਸੇ, ਯਹ ਨਏ ਮਿਜ਼ਾਜ ਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜ਼ਰਾ ਫਾਸਲੇ ਸੇ ਮਿਲਾ ਕਰੋ।"