ਸਪੇਸ 'ਚ ISRO ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੈਸਕਿਊ, 18 ਵਾਰ ਮਲਬੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ 53 ਭਾਰਤੀ ਸੈਟੇਲਾਈਟ; ਰਸਤਾ ਬਦਲ ਕੇ ਟਾਲਿਆ ਹਾਦਸਾ
ਅਮਰੀਕਾ ਉੱਨਤ ਰਡਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ 40,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਲਬਿਆਂ ਦੀ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਪੇਸ ਏਜੰਸੀ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਕੋਲੀਜਨ ਅਵੋਇਡੈਂਸ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ 2030 ਤੱਕ ਮਲਬਾ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰੋਬੋਟਿਕ ਸਿਸਟਮ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ।
Posted By Sandip Kaur
Publish Date: Fri, 17 Apr 2026 01:48 PM (IST)
Updated Date: Fri, 17 Apr 2026 01:50 PM (IST)
ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਸਪੇਸ ਹੁਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸਪੇਸ ਏਜੰਸੀਆਂ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਪੇਸ ਏਜੰਸੀ ਇਸਰੋ (ISRO) ਨੇ ਆਪਣੀ 'ਇੰਡੀਅਨ ਸਪੇਸ ਸਿਚੂਏਸ਼ਨਲ ਅਵੇਅਰਨੈੱਸ ਰਿਪੋਰਟ-2025' ਵਿੱਚ ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਇਸਰੋ ਦੇ ਕੁੱਲ 53 ਆਪਰੇਸ਼ਨਲ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 22 ਸੈਟੇਲਾਈਟ 'ਲੋਅ ਅਰਥ ਆਰਬਿਟ' ਯਾਨੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 500-1000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ 31 ਸੈਟੇਲਾਈਟ 'ਜੀਓਸਿੰਕ੍ਰੋਨਸ ਅਰਥ ਆਰਬਿਟ' ਯਾਨੀ ਲਗਭਗ 36,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਲੋਅ ਅਰਥ ਆਰਬਿਟ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੀ ਇਮੇਜਿੰਗ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਜੀਓਸਿੰਕ੍ਰੋਨਸ ਅਰਥ ਆਰਬਿਟ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਮੌਸਮ, ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
1.5 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਲੋਜ਼ ਅਪ੍ਰੋਚ ਅਲਰਟ
ISSAR-2025 ਮੁਤਾਬਕ, ਲੋਅ ਅਰਥ ਆਰਬਿਟ ਵਿੱਚ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਡੈਬਰਿਸ ਦੇ ਵਧਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਕਾਰਨ ਸਥਿਤੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਯੂਐਸ ਸਪੇਸ ਕਮਾਂਡ ਦੇ ਕੰਬਾਈਨਡ ਸਪੇਸ ਆਪਰੇਸ਼ਨਜ਼ ਸੈਂਟਰ ਨੇ 2025 ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 1.5 ਲੱਖ ਕਲੋਜ਼ ਅਪ੍ਰੋਚ ਅਲਰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਅਲਰਟ ਉਦੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਮਲਬਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਮਲਬਾ ਅਤੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਲਗਭਗ 28,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਟੁਕੜੇ ਦੀ ਟੱਕਰ ਵੀ ਵੱਡੇ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
18 ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਕੋਲੀਜਨ ਅਵੋਇਡੈਂਸ ਮੈਨਿਊਵਰ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਲਰਟਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਸਰੋ ਨੂੰ 2025 ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 18 ਵਾਰ ਕੋਲੀਜਨ ਅਵੋਇਡੈਂਸ ਮੈਨਿਊਵਰ (CAM) ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 14 ਮੈਨਿਊਵਰ ਲੋਅ ਅਰਥ ਆਰਬਿਟ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਲਈ ਅਤੇ 4 ਜੀਓਸਿੰਕ੍ਰੋਨਸ ਅਰਥ ਆਰਬਿਟ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ $1.2 ਬਿਲੀਅਨ ਦਾ NISAR ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵੀ ਟੱਕਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਰਬਿਟ ਬਦਲੀ ਗਈ।
ਕੋਲੀਜਨ ਅਵੋਇਡੈਂਸ ਮੈਨਿਊਵਰ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਆਪਣੇ ਥ੍ਰਸਟਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸ (ਆਰਬਿਟ) ਅਤੇ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਮਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਾਲਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਾਰ ਆਰਬਿਟ ਬਦਲਣ ਜਾਂ ਮੈਨਿਊਵਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਾਲਣ ਖ਼ਰਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਰੋ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦਾ ਬਾਲਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਵਾਧੂ ਮੈਨਿਊਵਰ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਲਾਂਚਿੰਗ ਤੱਕ ਟਾਲਣੀ ਪਈ
ਇਸਰੋ ਨੂੰ 2025 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ 5 ਲਾਂਚਾਂ ਲਈ ਲਿਫਟ-ਆਫ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਲੀਜਨ ਅਵੋਇਡੈਂਸ ਐਨਾਲਿਸਿਸ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇੱਕ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ LVM3-M6 ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਂਚਿੰਗ ਨੂੰ 41 ਸੈਕਿੰਡ ਤੱਕ ਟਾਲਣਾ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਮਲਬੇ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਦੂਰੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ।
ਚੰਦਰਯਾਨ-2 ਦੇ ਆਰਬਿਟਰ ਲਈ 2025 ਵਿੱਚ 16 ਆਰਬਿਟ ਮੈਨਿਊਵਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਡੂੰਘੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਇਸ ਦੀ ਆਰਬਿਟ ਪਲਾਨਿੰਗ ਬਦਲੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਚੰਦਰ ਟੋਹੀ ਆਰਬਿਟਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਟਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਸਰੋ ਨੂੰ 84 ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਆਰਬਿਟ ਪਲਾਨਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਪੁਲਾੜ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਕੂੜੇ ਦਾ ਡੱਬਾ
ISSAR-2025 ਅਤੇ ਵਰਲਡ ਇਕੋਨੋਮਿਕ ਫੋਰਮ 2026 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁਲਾੜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੂੜੇ ਦਾ ਡੱਬਾ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ 10 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਰੀਬ 40,000 ਮਲਬੇ ਅਤੇ 1 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲਗਭਗ 12 ਲੱਖ ਟੁਕੜੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 2025 ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 328 ਲਾਂਚ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ 4,198 ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ 4,651 ਨਵੇਂ ਸਪੇਸ ਆਬਜੈਕਟਸ ਜੁੜੇ।
SpaceX ਦੇ ਸਟਾਰਲਿੰਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ 10,749 ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 9,396 ਹੁਣ ਵੀ ਆਰਬਿਟ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਦਕਿ 1,353 ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ Hulianwang Digui, Kuiper ਅਤੇ USA-NRO ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੇ ਵੀ 2025 ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ।
ਨੇਤਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨਾਲ ਵਧੇਗੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਾਕਤ
ਭਾਰਤ ਨੇਤਰ (NETRA) ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ 10 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੱਕ ਦੇ ਮਲਬੇ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਬਾਲਣ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੀ-ਆਰਬਿਟ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕਾ ਉੱਨਤ ਰਡਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਰਾਹੀਂ 40,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਲਬਿਆਂ ਦੀ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਚਾਲਿਤ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਪੇਸ ਏਜੰਸੀ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਕੋਲੀਜਨ ਅਵੋਇਡੈਂਸ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ 2030 ਤੱਕ ਮਲਬਾ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰੋਬੋਟਿਕ ਸਿਸਟਮ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਚੀਨ ਆਨ-ਆਰਬਿਟ ਰੀਫਿਊਲਿੰਗ ਅਤੇ ਲੇਜ਼ਰ ਅਧਾਰਤ ਤਕਨੀਕਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਲਬੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਸਕੇ।
ਜਪਾਨ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚੁੰਬਕੀ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਮਲਬੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਪੇਸ ਡੈਬਰਿਸ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਸੰਖਿਆ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਸੰਚਾਲਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।