ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੇਜ ਨਹੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਦੁੱਖ-ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਮਾਣਯੋਗ

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਜਿਹੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਹਾਸਾ ਤੇ ਹੰਝੂ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਸਭ ਕੁਝ ਟੱਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਐਸੀ ਸੇਜ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਫੁੱਲ ਹੀ ਵਿਛਾਏ ਗਏ ਹੋਣ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਪਲ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਤੇ ਅਰਾਮ ਹੋਵੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਹੀ ਨੂੰ ਕੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਉਹ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਹ ਕੰਡੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਊਣ ਦਾ ਸੱਚਾ ਅਰਥ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਚਾਈ ’ਤੇ ਲਿਜਾਂਦਾ ਸੰਘਰਸ਼

ਸੰਘਰਸ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜੇ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਨਾ ਮਿਲਣ, ਤਾਂ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ। ਹਰ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਰੋਧ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ ਪਰ ਉਹ ਰੁਕੇ ਨਹੀਂ। ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਨੇ ਤਿਆਗ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਸੱਚ ਜਾਣਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੇ ਸਾਬਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਚਾਈ ’ਤੇ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਚਰਿੱਤਰ ਤੇ ਮਨੋਬਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਛੋਟੀਆਂ ਅਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਕੇ ਖ਼ਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਸਬਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦਵਾਈ

ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸਬਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸਮਾਂ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਤ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਆਸ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਡਟਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਏ, ਜਦੋਂ ਹਰ ਰਾਹ ਬੰਦ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਵੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਕਦਮ ਚੁੱਕੋ ਕਿਉਂਕਿ ਝੜਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਧੁੱਪ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਅਨੇਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ—ਗਰੀਬੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ,ਜਾਤਪਾਤ, ਭੇਦਭਾਵ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਆਦਮੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਜੋਤਦਾ ਹੈ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿਚ ਜੂਝਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵਨ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਸਿੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ

ਇਕ ਔਰਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੋਰ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਉਹ ਘਰ, ਪਰਿਵਾਰ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਕਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ’ਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਸਾਬਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹ,। ਚਾਹੇ ਸਿਆਸਤ ਹੋਵੇ, ਵਿਗਿਆਨ, ਸਾਹਿਤ ਜਾਂ ਖੇਡਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਬਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਪਰ ਜੇ ਹਿੰਮਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਰਾਹ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ’ਚ ਮਨੁੱਖ ਮਾਲਕੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੰਦਰੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੈਸੇ ਦੀ ਦੌੜ, ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ, ਤੇਜ਼ ਜੀਵਨ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਥਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ’ਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਖੋਹ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਸਿੱਖਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਲਈ ਖ਼ੁਰਾਕ ਤੇ ਨੀਂਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਲਈ ਧੀਰਜ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।

ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ’ਚ ਵੀ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਸੱਚਾਈ

ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ’ਚ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਢੀਠ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਰਮ ਕਰ, ਫਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲੱਭਣਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ’ਚ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਗਏ, ਉਹ ਕਦੇ ਫੁੱਲ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਰ ਪੱਧਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੋ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਧੀਆ ਨਤੀਜਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਜਿਹੜਾ ਮੌਸਮ ਦੀ ਮਾਰ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫ਼ਸਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਅਖ਼ੀਰ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੇਜ ਨਹੀਂ ਪਰ ਇਹੀ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀ ਸੁਗੰਧ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ, ਮਿਹਨਤ, ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਣਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਜੀਵਨ ’ਚ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਾਮ ਹੀ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਅਰਥ ਤੇ ਮਨੋਰਥ ਦੋਵੇਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਰੰਗ, ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜਿਊਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਕਲਾ ਹੈ।

- ਰਮਨਦੀਪ ਖੀਵਾ