ਇਸ ਹਫ਼ਤੇ ਦੀ ਪੁਸਤਕ : ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ‘ ‘ਰੱਬ, ਰੋਟੀ ਤੇ ਰਾਗ’

ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕਾਵਿ–ਪੁਸਤਕ ‘ਰੱਬ, ਰੋਟੀ ਤੇ ਰਾਗ’ ਸਿਰਫ਼ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿ–ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਂਦ ’ਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਕਾਵਿਕ ਵਸੀਅਤਨਾਮਾ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪਾਤਰ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ-ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਧਾਗੇ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ ‘ਰੱਬ, ਰੋਟੀ ਤੇ ਰਾਗ’। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਤੱਤ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਰੱਬ’ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ‘ਰੋਟੀ’ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਲੋੜ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਰਾਗ’ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੁੰਦਰਤਾ-ਬੋਧ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਪਾਤਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਤੱਤ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਸੰਤੁਲਿਤ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਹਿਰਾ ਪਹਿਲੂ ‘ਰੱਬ’ ਹੈ। ਪਾਤਰ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਰਵਾਇਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਧਾਰਣਾ ਜਾਂ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰੱਬ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਲਈ ਰੱਬ ਕਿਸੇ ਮੰਦਰ, ਮਸਜਿਦ ਜਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੰਤ੍ਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੱਬ ਨੂੰ ਇਕ ਐਸੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਕਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਵਾਦ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਬਾਹਰ ਹੈ ਜਾਂ ਅੰਦਰ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵੀ ਹੈ। ਪਾਤਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰੱਬ ਉਹ ਸੰਵੇਦਨਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਰੱਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਹੀ ਉਹ ਗੁਣ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੱਬੀਅਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਰੱਬ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ।

ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ‘ਰੋਟੀ’ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕੌੜੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪੇਟ ਦੀ ਭੁੱਖ ਇਕ ਅਟੱਲ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਵਰਗ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਗ਼ਰੀਬੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਰਗੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਤਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਰੋਟੀ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਸਤਿੱਤਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਰੋਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਗ਼ਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਮਾਨ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਤਰ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿਚ ਇਕ ਸੂਖਮ ਵਿਦਰੋਹ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨਿਆਇ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਧੇਗਾ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਰੋਟੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਪੇਟ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵੀ ਹੈ।

ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਤੱਤ ‘ਰਾਗ’ ਹੈ। ਰਾਗ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸੰਗੀਤ, ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਲਲਿਤ ਕਲਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੁੰਦਰਤਾ-ਬੋਧ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਤਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਰੋਟੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਗ ਰੂਹ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਰਾਗ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਮਕੈਨਿਕਲ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਪਾਤਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਗੀਤਮਈ ਲਹਿਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ, ਵਿਛੋੜਾ, ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਗ ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਰਦ ਅਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਪਾਤਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਸੁਗਮ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘੀ ਅਰਥਵੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਿੰਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ ਹਨ ਜੋ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਕੁਦਰਤ, ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਬੜੀ ਖੂ਼ਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਮੌਤ, ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਅਸਥਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਮੀਦ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਤਣਾਅ-ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਰੱਬ, ਰੋਟੀ ਤੇ ਰਾਗ’ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਸਤਿੱਤਵ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਹਿਮ ਪੱਖਾਂ-ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਰਚਨਾਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬੜੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਰੋਟੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਰਾਗ ਨੂੰ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਹਿਤਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਜੋਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੱਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਲੋਕਗੀਤ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਮੋਹਾਲੀ (ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ) ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 170 ਪੰਨੇ ਤੇ ਮੁੱਲ 350 ਰੁਪਏ ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਤਰ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਉੱਚਾ ਮਾਪਦੰਡ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

• ਜਸਵਿੰਦਰ ਦੂਹੜਾ