ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦਾ ਰੱਖੋ ਖ਼ਿਆਲ

ਸਾਲ ਦਾ ਇਹ ਸਮਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਡੇ ਲਈ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਲਈ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਭਰਿਆ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਕੁੱਕਰ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣਾ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਤੇ ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਡਰ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਜੋ ‘ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤਣਾਅ’ ਨਾਮਕ ਇਸ ਭੂਤ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਬੱਚਾ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਤਣਾਅ ਜਾਨਲੇਵਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।

ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ ’ਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਣਾਅ ਦੇ ਕੀ ਲੱਛਣ ਹਨ?

ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਣਾਅ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਣਾਅ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ :-

ਸਿਰਦਰਦ, ਪੇਟ ਦਰਦ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਦਰਦ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਦਰਦ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਟੈਸਟ ਆਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹੋਣ।

ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਣਾ ਜਾਂ ਖਾਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਣਾ।

ਸੌਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਾਂ ਦਿਨ ’ਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੀਂਦ ਆਉਣਾ।

ਹਰ ਸਮੇਂ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ।

ਚਿੜਚਿੜਾ ਮੂਡ।

ਛਾਤੀ ’ਚ ਜਕੜਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ।

ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ।

ਪ੍ਰੀਖਿਆ ’ਚ ਜਵਾਬ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾ ਲਿਖ ਸਕਣਾ, ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਵਾਬ ਯਾਦ ਹੋਣੇ।

ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਕਿਨਾਰੇ ’ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ।

ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ।

ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤਣਾਅ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡਰਾਉਣਾ ਪਹਿਲੂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤਣਾਅ ਕਾਰਨ ਹਰ ਸਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਜਾਨਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪੀੜਤ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ

ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਚਾਰ ਚੈਨਲਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖੋ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮਖੌਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇ।

ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਦਦ ਦਾ ਹੱਥ ਵਧਾਓ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨਾ ਕਰੋ।

ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹਾਸਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖੋ। ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ।

ਸਮਾਜਿਕ ਕਲੰਕ ਦੇ ਡਰੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਝਿਜਕੋ।

ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬੱਚੇ ਦੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ।

ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਓ ਕਿ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਨੀਂਦ (ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6 ਘੰਟੇ) ਮਿਲੇ। ਇਹ ਜਾਗਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੇ ਗਏ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਜਾਂ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਕਰੋ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਇਕ ਦਬਾਅ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਮੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰੋ।

ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੂਲ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰੋ (ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਡਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਉਹ ਗਿਆਨ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਸੋਧ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ)। ਇਹ ਇੱਕ ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਹ ਭੰਡਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਤੱਥ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰੱਖੋ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਅਜਿਹੇ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਦਾ ਤਣਾਅ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਤਾਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਸਫਲਤਾ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨ

ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਾਰਨ ਜੋ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਉਮੀਦਾਂ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਾਪੇ ਅਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਸਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਲਗਪਗ ਹਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੱਚਾ ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਂ ਲਗਪਗ ਸੰਪੂਰਨ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਮਾਨਸਿਕ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਅਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਝਿੜਕਣ ਦਾ ਡਰ ਲਗਾਤਾਰ ਡਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਤਣਾਅ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਮਰੱਥਾ ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਤਣਾਅ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਤਣਾਅ

ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਅਹਿਮ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ’ਚ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਕੁਝ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਤਣਾਅ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਣਾਅ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਤਣਾਅ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਿਕ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਣਾਅ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਅਧਰੰਗ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਬਿਮਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਾਹਿਰ ਦਖ਼ਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

• ਡਾ. ਦੀਪਾਲੀ ਗੁਲ

(ਲੇਖਿਕਾ ਪਿਮਸ ਜਲੰਧਰ ਵਿਚ ਮਨੋਚਕਿਤਸਾ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਮੁਖੀ ਹਨ)