ਮਾਪੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ! ਕਿਤੇ 'ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ' ਦੀ ਦੌੜ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਮਾਸੂਮ ਬਚਪਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਖੋਹ ਰਹੀ? ਜਾਣੋ ਡਿਟੇਲ

ਆਰਤੀ ਤਿਵਾਰੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਦਾਖ਼ਲੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਲਜ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਅਤੇ ਓਲੰਪੀਆਡ ਰੈਂਕਿੰਗ ਤੱਕ, ਹਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਜਾਲ ਵਿਛਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਵਚ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।

ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਇਹ ਤਸੱਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਹੋੜ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਹ ਭੁੱਲ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿ ਫੋਮੋ (FOMO - ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ) ਅਤੇ ਫੋਲੋ (FOLO - ਹਾਰ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ) ਵਾਲੀ ਇਹ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਸੂਮ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਰਹੀ ਹੈ।

ਬ੍ਰਾਂਡ ਬਣ ਰਿਹਾ ਬਚਪਨ

ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ 'ਮੁਕਾਬਲਾ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮਾਪੇ ਅਕਸਰ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇਸ ਦੌੜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਕਿ 'ਸਾਡਾ ਬੱਚਾ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ'। ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਂਡ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਕੌਣ ਹਨ।

ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਬੋਝ ਲੱਦ ਦੇਣਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਜਾਣਨ-ਸਮਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖਾਸ ਬਣਾ ਦੇਣਗੇ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਮਾਪੇ ਇਸ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਸ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਵੇ।

ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਰੇਸ

ਅੱਜ ਮਾਪੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਬੀਮੇ (Emotional Insurance) ਵਜੋਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜਤਾ ਅਤੇ ਜਗਿਆਸਾ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ 'ਵਾਲਡੋਰਫ' ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਿਰਜਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲੈਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬੇਤੁਕਾ ਹੈ। ਇੰਟਰਵਿਊ ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ? ਕੀ ਉਹ ਛੇ ਜਾਂ ਅੱਠ ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਣਗੇ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਬਣਾ ਦੇਣਗੇ!

ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ

ਜਦੋਂ ਹਰ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ੌਕ (hobby) ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖੋਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਅਸਲੀ ਮਤਲਬ ਹੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਗਲਤੀਆਂ ਕਰੋ, ਡਿੱਗੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਾਣੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਹੋ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਉਸਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਪਰਖੋਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਖੁਦ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਸਮਝਦੀ ਰਹੇਗੀ।

ਹਰ ਬੱਚਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲੋਂ ਆ ਕੇ ਬਾਹਰ ਖੇਡਣ, ਡਿੱਗਣ ਅਤੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਣ ਜਾਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਮਾਪਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੂਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਣਾਅ ਸਿੱਧਾ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਡਿੰਗਾਂ 'ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ 98-99 ਫੀਸਦੀ ਨੰਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫੋਟੋਆਂ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕੋਚਿੰਗ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਹੈ।

ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ, ਜੋ ਇਸ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਕੂਲ ਕਾਉਂਸਲਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ PTM ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ!

ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਹੈ ਦੁਨੀਆ

ਓਲੰਪੀਆਡ ਅਤੇ ਸਮਰ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਖੋਹ ਰਹੇ ਹਨ—ਜੋ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੱਕ ਬਾਹਰ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਖੇਡਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਸਫਲ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਕਾਸ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਮਰ ਸਕੂਲ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਓ।

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਯਾਦਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦਿਓ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਖੁਦ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਪਾ ਰਹੇ ਹੋ? ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਆਚਿਆ ਹੋਇਆ ਬਚਪਨ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਵਧਣ ਦਿਓ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਂਡ ਨਹੀਂ, ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਦਿਓ।