ਆਰਾਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਬੈਟਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਡਾਊਨ, ਜਾਣੋ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਮਾਨਸਿਕ ਥਕਾਵਟ?

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੌਂ ਕੇ ਉੱਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਤਾਜ਼ਾ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਜਾਂ ਕੰਮ 'ਤੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੋਕਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਡਾ. ਸੁਧੀਰ ਕੁਮਾਰ (MD, DM) ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਥਕਾਵਟ ਕਿਸੇ ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਆਦਤਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਓ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਖਰ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਹਰ ਸਮੇਂ ਥੱਕਿਆ-ਥੱਕਿਆ ਕਿਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਾਨਸਿਕ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ

ਡਿਜੀਟਲ ਉਤੇਜਨਾ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਓਵਰਲੋਡ (Information Overload):

ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਦੇ ਹੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਸਕ੍ਰੋਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਵੀਡੀਓ ਦੇਖਣ ਤੱਕ, ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਲਗਾਤਾਰ ਡਾਟਾ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨੀਂਦ ਦੀ ਮਾੜੀ ਗੁਣਵੱਤਾ:

ਸਿਰਫ਼ ਸੌਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਕ੍ਰੀਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਨੀਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ (Blue Light) ਸਾਡੇ ਸਲੀਪ ਹਾਰਮੋਨ ਮੇਲਾਟੋਨਿਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੌਂਦੇ ਤਾਂ ਹਾਂ, ਪਰ ਦਿਮਾਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਉਂਦਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਣ 'ਤੇ ਵੀ ਤਾਜ਼ਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਪੁਰਾਣੀ ਤਣਾਅ (Chronic Stress) ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਤੁਲਨਾ:

ਹਰ ਸਮੇਂ ਪਰਫੈਕਟ ਦਿਖਣ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਦੌੜ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਾਡਾ ਮਾਨਸਿਕ ਸਕੂਨ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਮੈਂਟਲ ਡਾਊਨ ਟਾਈਮ ਦੀ ਕਮੀ:

ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਵਿਹਲੇ ਬੈਠਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਝਾਕਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਮੈਂਟਲ ਡਾਊਨ ਟਾਈਮ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਵਿਹਲਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਫ਼ੋਨ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਕਦੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸੁਸਤਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਮਾਨਸਿਕ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਘਟਾਇਆ ਜਾਵੇ?

ਡਿਜੀਟਲ ਡੀਟੌਕਸ: ਸੌਣ ਤੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 1-2 ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ੋਨ, ਲੈਪਟਾਪ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾ ਲਓ। ਇਹ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।

ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਬੰਦ ਕਰੋ: ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਵੋ, ਤਾਂ ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਓ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧਿਆਨ ਭਟਕਣ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦੁੱਗਣੀ ਖ਼ਰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ: ਰੋਜ਼ਾਨਾ 30 ਮਿੰਟ ਦੀ ਕਸਰਤ ਦਿਮਾਗ ਲਈ ਬਾਲਣ (Fuel) ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਕਰੋ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਨਾਲ ਤਣਾਅ ਦਾ ਪੱਧਰ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰੀ ਨੀਂਦ ਲਓ: ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਲਈ 7-8 ਘੰਟੇ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲ (Priority) ਬਣਾਓ।

ਸੋਸ਼ਲ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ: ਡਿਜੀਟਲ ਚੈਟਿੰਗ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲੋ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰੋ। ਆਪਣਿਆਂ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨਾ ਮਾਨਸਿਕ ਬੋਝ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।