ਸਕ੍ਰੀਨ ਅਨਲੌਕ ਕਰਦੇ ਹੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋ- ਓਹ ਹੋ, ਮੈਂ ਫੋਨ ਕਿਉਂ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ? ਜਾਣੋ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਦਿਮਾਗ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਫੋਨ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋ, ਅਨਲੌਕ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ਆਖਰ ਫੋਨ ਚੁੱਕਿਆ ਕਿਉਂ ਸੀ?

ਅਜਿਹਾ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਾਫੀ ਆਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਫੋਨ ਚੁੱਕਣ ਅਤੇ ਅਨਲੌਕ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੱਗੇ ਕੁਝ ਸੈਕਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਫੋਨ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਲਿਆ ਸੀ? ਆਓ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਮਾਹਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਜਾਣੀਏ।

ਵਰਕਿੰਗ ਮੈਮੋਰੀ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ

ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਰਕਿੰਗ ਮੈਮੋਰੀ (Working Memory) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਨੋਟਪੈਡ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਫੋਨ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਮਕਸਦ ਇਸੇ ਵਰਕਿੰਗ ਮੈਮੋਰੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਸਕ੍ਰੀਨ ਅਨਲੌਕ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਕਈ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਐਪਸ ਅਤੇ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਮਾਗ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕੋਗਨਿਟਿਵ ਓਵਰਲੋਡ (Cognitive Overload) ਕਾਰਨ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਸੀਮਤ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੀ ਵਰਕਿੰਗ ਮੈਮੋਰੀ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਗੱਲ ਡਿਲੀਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਖਿਆਲ ਉਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਡੋਪਾਮਾਈਨ ਦਾ ਜਾਲ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਭਟਕਣਾ

ਸਮਾਰਟਫੋਨ ਐਪਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਡੋਪਾਮਾਈਨ (Dopamine) ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਫੋਨ ਚੁੱਕਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਐਪਸ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਕਣ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਦਿਮਾਗ ਉਸ 'ਬੋਰਿੰਗ' ਕੰਮ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਫੋਨ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਐਕਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।

ਆਦਤ ਤੋਂ ਮਜਬੂਰ

ਅਕਸਰ ਫੋਨ ਚੁੱਕਣਾ ਇੱਕ ਸੋਚਿਆ-ਸਮਝਿਆ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਮਸਲ ਮੈਮੋਰੀ (Muscle Memory) ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਲੋਕ ਫੋਨ ਅਨਲੌਕ ਕਰਦੇ ਹੀ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਜਾਂ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਐਪਸ ਖੋਲ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਅਸਲ ਕੰਮ ਕੀ ਸੀ।

ਡਿਜੀਟਲ ਥਕਾਵਟ

ਲਗਾਤਾਰ ਡਿਜੀਟਲ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਅਟੈਂਸ਼ਨ ਸਪੈਨ (Attention Span) ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਅਟੈਂਸ਼ਨ ਫਟੀਗ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦਿਮਾਗ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਫੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਪਾਉਂਦਾ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਡਿਸਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ (ਭਟਕਾਅ) ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਪੁਰਾਣੀ ਗੱਲ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।