ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ 9 ਗੁਣਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਬੁੱਢਾ; 34 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਟੱਡੀ 'ਚ ਦਾਅਵਾ

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਅੱਜ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰਕ ਫਿਟਨੈਸ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ 'ਤੇ ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਜਿਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸੀਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ 'ਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਵੱਲ ਗੌਰ ਕਰਨਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ 34 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 18,701 ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਕੱਲਾਪਣ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਹੋਣ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ 9 ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੋਜ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਿਹਤ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ 'ਐਕਸਪੋਜ਼ੋਮ' (Exposome) ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਿਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਆਓ ਜਾਣੀਏ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ-

ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਸਿਮਟਦੀ ਹਰਿਆਲੀ

ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਕਣ ਫੇਫੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਖੂਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਦਿਮਾਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:

ਨਿਊਰੋਇਨਫਲੇਮੇਸ਼ਨ (Neuroinflammation): ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਆਉਣਾ।

ਆਕਸੀਡੇਟਿਵ ਸਟ੍ਰੈਸ (Oxidative Stress): ਸੈੱਲਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ।

ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬੀ: ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਲੀ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਵਧਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਤਣਾਅ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਬੋਝ

ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਰੀਬੀ ਸਿਰਫ਼ ਜੇਬ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁੰਘੇੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਕਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਲਗਾਤਾਰ 'ਸਰਵਾਈਵਲ ਮੋਡ' (Survival Mode) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੋਚ (Logical Thinking) ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਸਬੰਧੀ ਕਾਰਜਾਂ (Cognitive Functions) ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਨਿਊਰੋਨਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਕੱਲਾਪਣ ਵੀ ਹੈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ

ਇਕੱਲਾਪਣ ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਿਯੋਗ (Social Support) ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਵਧਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨ, ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹਨ। ਇਕੱਲਾਪਣ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਕੋਰਟੀਸੋਲ (Cortisol) ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਹਿਪੋਕੈਂਪਸ' (Hippocampus) ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦਿਮਾਗ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਵਾਰ

ਜਦੋਂ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਜੁੜਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਦਿਮਾਗ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 9 ਗੁਣਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਗੁਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।