ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਤੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਗਾੜ ਰਿਹੈ ਜੰਕ ਫੂਡ: ਜਾਣੋ ਪੇਟ ਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਇਹ ਡੂੰਘਾ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਇੱਕੋ ਚਿੰਤਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ—ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਿਹਾ ਮੋਟਾਪਾ। ਅਕਸਰ ਬੱਚੇ ਖੁਦ ਵੀ ਜੰਕ ਫੂਡ ਛੱਡਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਉਂਦੇ। ਇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਜ੍ਹਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛਿਪੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੀਜ਼ਰਵੇਟਿਵਜ਼ ਅਤੇ ਸਵਾਦ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਸਾਇਣ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਦਿਮਾਗ 'ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨਿਸਟ ਅਵਨੀ ਕੌਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
Posted By Anuradha Bains
Publish Date: Sun, 19 Apr 2026 10:32 AM (IST)
Updated Date: Sun, 19 Apr 2026 10:34 AM (IST)
ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਇੱਕੋ ਚਿੰਤਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ—ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਿਹਾ ਮੋਟਾਪਾ। ਅਕਸਰ ਬੱਚੇ ਖੁਦ ਵੀ ਜੰਕ ਫੂਡ ਛੱਡਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਉਂਦੇ। ਇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਜ੍ਹਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛਿਪੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੀਜ਼ਰਵੇਟਿਵਜ਼ ਅਤੇ ਸਵਾਦ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਸਾਇਣ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਦਿਮਾਗ 'ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨਿਸਟ ਅਵਨੀ ਕੌਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਦਰਅਸਲ, ਜੰਕ ਫੂਡ ਦੀ ਲਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਾੜੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦਾ ਇੱਕ ਗਲਤ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਮਕ ਅਤੇ ਖੰਡ ਵਾਲੇ ਇਹ ਫੂਡਜ਼ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਡੋਪਾਮਾਈਨ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੱਚਾ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਦਾ 'ਰਿਵਾਰਡ ਸਿਸਟਮ' ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਦੀ ਤੜਫ ਅਤੇ ਲਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖੋਜਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਕੰਟਰੋਲ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਇਮੋਸ਼ਨਲ ਈਟਿੰਗ' ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੰਕ ਫੂਡ ਅਸਥਾਈ ਰਾਹਤ ਪਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਿਮਾਗ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਖਾਣਾ
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਜੰਕ ਫੂਡ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਨਮਕ, ਖੰਡ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਜਾਦੂਈ ਫਾਰਮੂਲਾ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬੱਚਾ ਬੱਸ ਖਾਂਦਾ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ। ਫੂਡ ਕੰਪਨੀਆਂ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਨਮਕ, ਖੰਡ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸਹੀ ਸੰਤੁਲਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਬਲਿਸ ਪੁਆਇੰਟ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਡੋਪਾਮਾਈਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਭੁੱਖ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੇਵਲ 'ਮਜ਼ੇ' ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਪੋਸ਼ਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਪੇਟ ਭਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਭਰਦਾ ਅਤੇ ਉਹ 'ਓਵਰਈਟਿੰਗ' ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭੱਜ-ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸਿਹਤ
ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਭਰੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਮਾਪੇ ਅਕਸਰ ਇੰਸਟੈਂਟ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਫੂਡ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰੁੱਝੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਢਾਲ ਬਣਾਉਣਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕ ਮਾਪੇ ਆਪਣੀ ਸੂਝਬੂਝ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ 'ਮੀਲ-ਪਲਾਨਿੰਗ' ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਅਸਰ
ਜੰਕ ਫੂਡ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵੀ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਫੂਡ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਏਡੀਐਚਡੀ ਵਰਗੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ।
ਦਰਅਸਲ, ਸਾਡੇ ਪੇਟ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੰਕ ਫੂਡ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪ੍ਰੀਜ਼ਰਵੇਟਿਵਜ਼ ਪੇਟ ਦੇ ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਸੁਸਤ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਬਦਲਾਅ ਆਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਚੱਲੇ ਘਰ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਜਾਦੂ
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਦੇ ਚਟਪਟੇ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ—ਘਰ ਦੀ ਰਸੋਈ ਦਾ ਕਾਇਆਕਲਪ! ਉਬਾਊ ਅਤੇ ਫਿੱਕੇ ਖਾਣੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਵੀਂ ਕੁਕਿੰਗ ਤਕਨੀਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਿਲਿੰਗ ਅਤੇ ਤੜਕੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ। ਮਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਘਰ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਵਰਗਾ ਸਵਾਦ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯਕੀਨ ਮੰਨੋ, ਜੇਕਰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਲਜ਼ੀਜ਼ ਖਾਣੇ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਦਾ ਖਾਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।