ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ 44% ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੀ ਕਗਾਰ 'ਤੇ, ਕਿਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਦੌੜ 'ਚ ਗੁਆਚ ਨਾ ਜਾਵੇ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ ਕੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਆਖਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸੇ ਕਹਾਣੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਸਾਡੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਕਰੀਬ 44% ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਲੋਪ (ਲੁਪਤ) ਹੋਣ ਦੀ ਕਗਾਰ 'ਤੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਮੁਹਾਵਰੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਸਲੀਕਾ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੀਤ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ 1800 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਲੈਕ ਸੀ (ਕਾਲਾ ਸਾਗਰ) ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸਨ ਪਰ ਯੁੱਧ, ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਉਜਾੜੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪੂਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਬਿਖਰ ਗਿਆ। ਅਖੀਰ ਸਾਲ 1992 ਵਿੱਚ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਆਖਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਾਹ ਰੁਕਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨ ਹੋ ਗਈ।

ਇਹ ਕੋਈ ਇਕੱਲੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਲ 1950 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ 244 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਹਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 44% ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਕਗਾਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।

ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਲਗਭਗ 88% ਆਬਾਦੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ 20 ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ- ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਅਤੇ ਮੈਂਡਰਿਨ (ਚੀਨੀ) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਲੁਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਇਹ ਦਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਲੋਕ ਬਚੇ ਹਨ।

ਸਿਰਫ਼ ਪਛਾਣ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਹਤ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ ਸਬੰਧ

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦਮ ਤੋੜਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰੁੱਖਾਂ-ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਗਿਆਨ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੁਣ ਜਾ ਕੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਇਨਸਾਨੀ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਜਿਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ 'ਤੇ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇੱਕ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੌਂਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸਥਾਨਕ (ਸਵਦੇਸ਼ੀ) ਭਾਈਚਾਰੇ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੋਲਣਾ ਅਤੇ ਸਮਝਣਾ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦੀ ਦਰ ਛੇ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਈ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਿਵੇਂ ਬਚੇਗੀ ਸਾਡੀ ਇਹ ਅਨਮੋਲ ਵਿਰਾਸਤ

ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਜਾਂ ਸਥਾਨਕ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਜਾਂ ਪਿਛੜੇਪਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ-ਨਾਨੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਕੋਲ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ (ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਕਰਨ) ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ।

ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ, ਕਹਾਵਤਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਦਲਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ਦੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿ ਸਕਣ।