ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਚਾਦਰ ਲਏ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਨੀਂਦ? ਕੀ ਹੈ ਇਸ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਆਦਤ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਸਾਇੰਸ
ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਪੈਟਰਨਾਂ (Patterns) 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਂਦੇ ਸਮੇਂ ਚਾਦਰ ਜਾਂ ਕੰਬਲ ਲੈਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (ਆਦਤ) ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਚਾਦਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੇ ਸਬਕੌਨਸ਼ੀਅਸ ਮਾਈਂਡਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਗਨਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸੌਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Posted By alisha
Publish Date: Sun, 17 May 2026 03:04 PM (IST)
Updated Date: Sun, 17 May 2026 03:10 PM (IST)
ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਬਾਹਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਭਾਵੇਂ ਅੱਗ ਉਗਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਏਸੀ ਜਾਂ ਪੱਖਾ ਫੁੱਲ ਸਪੀਡ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਚਾਦਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਅਜੀਬ ਜ਼ਰੂਰ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਲਾ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਕਿਉਂ ਸੌਣਾ ਚਾਹੇਗਾ?
ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਵਹਿਮ ਜਾਂ ਪਾਗਲਪਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਡੂੰਘੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ (psychology) ਛਿਪੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਓ ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਆਸਤਿਕ ਜੋਸ਼ੀ (ਚਾਈਲਡ ਐਂਡ ਐਡੋਲਸੈਂਟ ਐਂਡ ਫੋਰੈਂਸਿਕ ਸਾਈਕਾਇਟ੍ਰਿਸਟ, ਫੋਰਟਿਸ ਹਸਪਤਾਲ, ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ) ਤੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।
ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟਰਮ (ਸ਼ਬਦ) ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 'ਕੰਫਰਟ ਓਬਜੈਕਟ' (Comfort Object) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਖਿਡੌਣੇ ਜਾਂ ਸਰਹਾਣੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਸੌਂਦੇ ਹਨ, ਠੀਕ ਉਵੇਂ ਹੀ ਵੱਡਿਆਂ ਲਈ ਚਾਦਰ ਇੱਕ ਕੰਫਰਟ ਓਬਜੈਕਟ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਦਰ ਦਾ ਹਲਕਾ ਦਬਾਅ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੇਰੋਟੋਨਿਨ (Serotonin) ਅਤੇ ਮੇਲਾਟੋਨਿਨ (Melatonin) ਵਰਗੇ ਫੀਲ-ਗੁੱਡ ਹਾਰਮੋਨਸ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਣਾਅ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਬਿਲਕੁਲ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਉੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਤੇ ਆਦਤ
ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਪੈਟਰਨਾਂ (Patterns) 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਂਦੇ ਸਮੇਂ ਚਾਦਰ ਜਾਂ ਕੰਬਲ ਲੈਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (ਆਦਤ) ਕਾਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਚਾਦਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੇ ਸਬਕੌਨਸ਼ੀਅਸ ਮਾਈਂਡਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਗਨਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸੌਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਗਰਮੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਰੂਟੀਨ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਚਾਦਰ ਦੇ ਸੌਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੇ ਕੁਝ ਕਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਲੀਪ ਮੋਡ (ਸੌਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ) ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾ ਪਾਉਂਦਾ।
ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਨਿਯੰਤਰਣ
ਇਹ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਜੀਬ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਾਦਰ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੌਂਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹਲਕਾ ਪਸੀਨਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸੂਤੀ (cotton) ਚਾਦਰ ਉਸਨੂੰ ਸੋਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਚਿਪਚਿਪੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਲੋਕ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਕੂਲਰ, ਪੱਖੇ ਜਾਂ ਏਸੀ ਚਲਾ ਕੇ ਸੌਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ ਯਾਨੀ ਸਵੇਰੇ 3 ਤੋਂ 5 ਵਜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਚਾਦਰ ਦੇ ਸੌਣ 'ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਠੰਢ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਸਿੱਧੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਸਰਦੀ-ਜ਼ੁਕਾਮ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਤਲੀ ਚਾਦਰ ਇਸ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।