ਸੰਤ ਨਿਰੰਜਨ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ’ ਤੇ PM ਮੋਦੀ ਦੀ ਆਮਦ: ਡੇਰਾ ਬੱਲਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪਛਾਣ 'ਚ ਜੁੜਿਆ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਆਇ

ਸੰਤ ਨਿਰੰਜਨ ਦਾਸ ਨੂੰ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਡੇਰਾ ਸੱਚਖੰਡ ਬੱਲਾਂ ਜਾਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਡੇਰੇ ਦੀ ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਦਲਿਤ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੱਲ ਮੁਲਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਮੁੜ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ। ਡੇਰਾ ਸੱਚਖੰਡ ਬੱਲਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੱਦੀ-ਨਸ਼ੀਨ (ਮੁਖੀ) ਸੰਤ ਨਿਰੰਜਨ ਦਾਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ 77ਵੇਂ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ ’ਤੇ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਦੀ 1 ਫਰਵਰੀ 2026 ਨੂੰ 649ਵੀਂ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜਯੰਤੀ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜ ਰਹੀ ਹੈ।

ਡੇਰਾ ਬੱਲਾਂ ਪਿੰਡ ਬੱਲਾਂ ’ਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਸੱਤ ਮੀਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਪਠਾਨਕੋਟ ਰੋਡ ’ਤੇ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਪੀਪਲ ਦਾਸ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਤ ਸਰਵਣ ਦਾਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ੋਭਾਵੰਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਤ ਪੀਪਲ ਦਾਸ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਸਰਵਣ ਦਾਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਗਏ) ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਗਿੱਲ ਪੱਟੀ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਭਾਲ ’ਚ ਨਿਕਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਬੱਲਾਂ ਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਲੱਗਾ। ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦਿਨ ਭਰ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਜੰਗਲ ’ਚ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੁਕਦੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਫੁੱਸ ਦੀ ਝੌਂਪੜੀ ਬਣਾਈ।

ਸੰਤ ਸਰਵਣ ਦਾਸ ਨੇ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਅਗਵਾਈ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਦੇਰਾ ਬੱਲਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਪਾਏ ਗਏ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਬਹੁਤ ਹਦ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੇ ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਕ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਦੇਰਾ ਬੱਲਾਂ ਦੇ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਹੈ।

ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ’ਚ ਅੱਗੇ

ਸੰਤ ਸਰਵਣ ਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਏ ਸਾਰੇ ਗੱਦੀ-ਨਸ਼ੀਨਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਦਧਾਰ ਅਤੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2004 ਵਿੱਚ, ਡੇਰਾ ਬੱਲਾਂ ਨੇ ਹਦੀਆਬਾਦ (ਫਗਵਾੜਾ) ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਸਰਵਣ ਦਾਸ ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਦਲਿਤ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਫ਼ੀਸ 'ਤੇ ਉੱਤਮ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਸੰਤ ਸਰਵਣ ਦਾਸ ਨੇ ਦੇਰੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਵੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਲਾਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ ਜੋ ਇਲਾਜ ਜਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਖਰਚਾ ਨਹੀਂ ਉਠਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਕਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ

ਡੇਰਾ ਬੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ’ਚੋਂ, ਸੀਰ ਗੋਵਰਧਨਪੁਰ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ। ਡੇਰਾ ਬੱਲਾਂ ਦੇ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਦੱਸਿਆ। ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਨਿਆਸ 14 ਜੂਨ 1965 ਨੂੰ ਡੇਰਾ ਬੱਲਾਂ ਦੇ ਸੰਤ ਹਰੀ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ 1994 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਡੇਰਾ ਬੱਲਾਂ ਦੇ ਸੰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਆਰਤੀ ਦੀ ਰਸਮ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਿਰਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੈ। ਬਲਦੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਲੀ ਨਾ ਹਿਲਾ ਕੇ, ਸੰਤ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘੰਟੀਆਂ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਐੱਸਸੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਾੜ੍ਹਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਰਾ ਬੱਲਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਸਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਬੱਲਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੈਰੋਕਾਰੀ ਨੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਅੰਕ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਇਸਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

- ਪ੍ਰੋ. ਰੌਣਕੀ ਰਾਮ

- ਮੋਬਾਈਲ : 98786-82160