ਸਸਤੀ ਸਾਬਿਤ ਹੁੰਦੀ ਜਾਨ

ਸਾਲ 2009 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿਚ 16 ਸਾਲ ਦੇ ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਫੇਸਬੁੱਕ ’ਤੇ ਲਿਖਿਆ, ‘‘ਮੈਂ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।’’ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਉਸ ਦੀ ਫੇਸਬੁੱਕ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਮਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਮੈਰੀਲੈਂਡ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਹਾਊਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਏਜੰਟ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਫ਼ਾਰਤਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਘਰ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਨੀਂਦ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਖਾ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਕਰਮੀਆਂ ਨੇ ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚ ਗਈ।

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯੂਰਪ-ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਕਿੰਨਾ ਅਨਮੋਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨ-ਆਕਾਸ਼ ਇਕ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੌਤ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਅੰਕੜਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮਾਲਵੀਆ ਨਗਰ ਵਿਚ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਨਾਲ 21 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਂਚ ਵਿਚ ਫਿਰ ਉਹੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਲਗਪਗ ਹਰ ਅੱਗ ਦੇ ਹਾਦਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਹੋਟਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਿਰਫ਼ ਛੇ ਕਮਰੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੀ ਪਰ 25 ਕਮਰੇ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਹੋਟਲ ਕੋਲ ਲਾਜ਼ਮੀ ਫਾਇਰ ਐੱਨਓਸੀ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਹਾਦਸੇ ਵਿਚ ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹਾਦਸੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਲਈ ਜਾਂਦੀ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦਸੰਬਰ ਵਿਚ ਗੋਆ ਦੇ ਨਾਈਟ ਕਲੱਬ ਵਿਚ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਦਾ ਹਾਦਸਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ 25 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਹਾਦਸਾ ਹਾਲੀਆ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ‘ਸਿਸਟਮ ਫੇਲਿਅਰ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੱਗ ਦੇ ਹਾਦਸੇ ਦੀ ਨਿਆਇਕ ਜਾਂਚ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕਲੱਬ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਰਮਾਣ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਫਾਇਰ ਐੱਨਓਸੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਯੋਗ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਨਿਕਾਸੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਪ੍ਰਿੰਕਲਰ ਸਿਸਟਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਫਾਇਰ ਅਲਾਰਮ ਸਿਸਟਮ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਗਪਗ ਹਰ ਅੱਗ ਦੇ ਹਾਦਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਯਾਮਕ ਨਾਕਾਮੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਲੋਕ ਅੱਗ ਤੋਂ ਘੱਟ, ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਣਦੇਖੀ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਮੌਤ ਕੋਈ ਅਸਾਧਾਰਨ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇਕ ਨਿਯਮਤ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਜਨਕਪੁਰੀ ਵਿਚ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸੜਕ ’ਤੇ ਪੁੱਟੇ ਗਏ ਖੱਡੇ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੋਇਡਾ ਵਿਚ ਇਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੀ ਕਾਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਨਾਲੇ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ’ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਜਿੰਦਰ ਨਗਰ ਦੀ ਇਕ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕੋਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ ਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਨਾਕਾਮੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਪਰਾਧ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ 2015 ਤੋਂ 2020 ਦਰਮਿਆਨ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਮੈਨਹੋਲਜ਼ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਕੇ 5,393 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਦਿਨ ਔਸਤاً ਦੋ ਭਾਰਤੀ ਅਜਿਹੀ ਮੌਤੇ ਮਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਨੇ ਜਾਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਅਨਮੋਲ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਕਸਤ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪੈਮਾਨਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਮੌਤ ਸਸਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਸਸਤੀ ਹੈ।

-ਪਿਊਸ਼ ਪਾਂਡੇ।

-(ਲੇਖਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ)।