Father Property Division : ਬਿਨਾਂ ਵਸੀਅਤ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਭਾਈ-ਭੈਣ ਤੇ ਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਵੰਡੀ ਜਾਵੇਗੀ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ?

ਬਿਜ਼ਨੈੱਸ ਡੈਸਕ. ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਅਕਸਰ ਅਜਿਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬਿਨਾਂ ਵਸੀਅਤ (Will) ਛੱਡੇ ਮੌਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਲਝਣਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਸੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁਣ, ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਸਹੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹੋ...

ਆਓ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸ ਰਾਹੁਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਜ਼ਰੀਏ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ 'ਹਿੰਦੂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਐਕਟ' (Hindu Succession Act) ਤਹਿਤ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੁਲਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਹੈ ਪੂਰਾ ਮਾਮਲਾ ਤੇ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰਿਵਾਰ ?

ਰਾਹੁਲ (ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਨਾਂ) ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਹਾਲ ਹੀ 'ਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਵਸੀਅਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਪਰਿਵਾਰ 'ਚ ਹੁਣ ਰਾਹੁਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਤੇ ਮਾਂ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਦੋ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਸਨ।

ਪਹਿਲੀ ਪੁਣੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ: ਇਹ ਪਿਤਾ ਤੇ ਬੇਟੇ (ਰਾਹੁਲ) ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਸਾਂਝੇ (Joint) ਰੂਪ 'ਚ ਸੀ।

ਦੂਜੀ ਡੋਂਬੀਵਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ: ਇਸਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਮਾਲਕ ਪਿਤਾ ਸਨ।

ਪਰਿਵਾਰ 'ਚ ਆਪਸੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪੁਣੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਮਾਲਕ ਰਾਹੁਲ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਡੋਂਬੀਵਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਦੇ ਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਮਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਜਾਂ ਮਾਲਕੀ ਹੱਕ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ?

ਬਿਨਾਂ ਵਸੀਅਤ ਮੌਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਹਿੰਦੂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ?

ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਹਰ ਕੁਣਾਲ ਚੀਮਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਬਿਨਾਂ ਵਸੀਅਤ ਬਣਾਏ (Intestate) ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਮਾਮਲੇ 'ਚ 'ਹਿੰਦੂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਐਕਟ, 1956' (Hindu Succession Act, 1956) ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 8 ਤੇ 10 ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਹੁਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ 'ਕਲਾਸ-1 ਵਾਰਿਸ' (Class I Heirs) ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ 'ਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ 'ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਬਰਾਬਰ (ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਜਾਂ 1/3) ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦਾ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?

ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਇਸ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਰਾਹੁਲ ਦੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ 'ਤੇ ਸਥਿਤੀ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇਗੀ:

ਪਹਿਲਾ ਪੁਣੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ : ਇਹ ਜਾਇਦਾਦ ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਤੇ ਬੇਟੇ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਜੁਆਇੰਟ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕੇਵਲ 50% ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਾਨੂੰਨਨ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਉਸ 50% ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਮਾਂ, ਬੇਟੇ ਤੇ ਬੇਟੀ 'ਚ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇਗਾ (ਯਾਨੀ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ 50% 'ਚੋਂ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲੇਗਾ)।

ਦੂਜਾ ਡੋਂਬੀਵਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ: ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਪੂਰੀ (100%) ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸੇ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਮਾਂ, ਬੇਟੇ ਅਤੇ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ (1/3) ਹਿੱਸਾ ਮਿਲੇਗਾ।

ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੂਪ 'ਚ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ ਕੀ ਹੈ?

ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਵਿਕਲਪ ਅਪਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਰਿਲੀਜ਼/ਰਿਲਿੰਕਵਿਸ਼ਮੈਂਟ ਡੇਟ (Release/Relinquishment Deed):

ਪੁਣੇ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਲਈ ਰਾਹੁਲ ਨੂੰ ਇਕਲੌਤਾ ਮਾਲਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਭੈਣ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ 'ਰਿਲੀਜ਼ ਡੀਡ' ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਹੁਲ ਦੇ ਪੱਖ 'ਚ ਰਜਿਸਟਰਡ ਕਰਵਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਡੋਂਬੀਵਲੀ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਲਈ ਭੈਣ ਨੂੰ ਇਕਲੌਤੀ ਮਾਲਕਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਰਾਹੁਲ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ 'ਰਿਲੀਜ਼ ਡੀਡ' ਭੈਣ ਦੇ ਨਾਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਗਿਫਟ ਡੀਡ

ਰਿਲੀਜ਼ ਡੀਡ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪਰਿਵਾਰ 'ਗਿਫਟ ਡੀਡ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ 'ਚ ਗਿਫਟ ਡੀਡ ਕਰਨ 'ਤੇ ਅਕਸਰ ਸਟੈਂਪ ਡਿਊਟੀ ਅਤੇ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਫੀਸ 'ਚ ਛੋਟ ਜਾਂ ਰਿਆਇਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਪਾਰਿਵਾਰਕ ਸਮਝੌਤਾ ਜਾਂ ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਡੀਡ (Partition Deed):

ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਕਲਪ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ 'ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਡੀਡ' ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਕ ਰਸਮੀ ਲਿਖਤੀ ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਡੀਡ 'ਚ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਟੈਂਪ ਡਿਊਟੀ ਅਤੇ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਖਰਚਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

(ਨੋਟ: ਜਾਇਦਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਚ ਸੂਬੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਟੈਂਪ ਡਿਊਟੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨਕ ਵਕੀਲ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲੈਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।)