ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ

ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਹੈ ਬਾਹਰਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਹੈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ। ਬਾਹਰਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਤਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਧਨ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਦਾਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਅਤੇ ਕਰੂਪ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮਨ ’ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਉਹੀ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਧਨ ਤਦ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਸਵਾਰਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਰਮਾਰਥ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪਰਮਾਰਥ ਵਜੋਂ ਉਪਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਮ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਦਸ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਾਮ, ਕਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਜਿਹੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਮ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਦਇਆ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦਿਆਲੂ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਇਕ ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਦੀਨ-ਦੁਖੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਇਆ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਖ਼ੁਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਵੀ ਆਨੰਦਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਧਰਮ ਲਈ, ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਾਸਤੇ, ਯਸ਼ ’ਚ ਵਾਧਾ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਦੋਸਤਾਂ-ਮਿੱਤਰਾਂ ਲਈ ਧਨ ਖ਼ਰਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਲੋਕ ਵਿਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ. ਗਦਾਧਰ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ।