ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਸੇਵਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ; ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ਹੈ

ਸੇਵਾ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ, ਇਸ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਅਗਾਧ ਆਤਮਿਕ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਉਮੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ’ਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਸੇਵਾ ’ਚ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ਾਇਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਕਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਮਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸੇਵਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਖੇਤਰ ’ਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਲਈ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਕੈਲੰਡਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਉਮੈ (ਅਹੰਕਾਰ) ਨੂੰ ਧੋ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸਮਝਣਾ। ਇਹ ਇਸਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ’ਚ ਆਤਮ-ਤਿਆਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਭਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਆਸ ਦੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦੀ (ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ) ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਰੱਬ ਦੇ ਆਤਮਿਕ ਖੇਤਰ ’ਚ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ’ਚ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਸੇਵਾ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਗੁਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਕਿਰਪਾ

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਸੇਵਾ ਬਾਰੇ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਇਕ ਪਾਸੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਆਤਮਿਕ ਬੰਧਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਸੇਵਾ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਕਾਰਕ ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ-ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ’ਚ ਦਾਨ, ਇਸਲਾਮ ’ਚ ਜ਼ਕਾਤ, ਈਸਾਈ ਧਰਮ ’ਚ ਚੈਰਿਟੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ’ਚ ਭਿਖਿਆ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੀਚ ਤੋਂ ਨੀਚ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਸੇਵਾ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਘੜੀ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਸੇਵਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਇਸ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਜੀਇਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਗਈ ਰਕਮ ਨੂੰ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ’ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਰਸਤੇ ’ਚ ਮਿਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸਮਝਿਆ, ਜੋ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਇਕ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਅਭਿਆਸ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ’ਚ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਉਗਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮਤ ਲੰਗਰ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਠਿਨ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ: ਕਿਰਤ ਕਰੋ (ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਓ), ਵੰਡ ਛਕੋ (ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡੋ), ਨਾਮ ਜਪੋ (ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ)। ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿ:ਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਨਮਈਤਾ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਅੰਗ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ’ਚ ਘਿਓ ਵਾਲੀ ਖੀਰ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਨਾਨਕ, ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ (ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਦੂਰੋਂ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚੂਕ ਦੇ। ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂਆਂ (ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ) ਨੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ’ਚ ਅਪਾਹਜਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਯਾਤਨਾਦਾਇਕ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਨ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੇਂ, ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਭਰੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਨਿ:ਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਦਦ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹੱਥ ਫੈਲਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਨ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ -ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸੇਵਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ’ਚ ਮਿਲਣੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ । ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਤੇ ਦਲਿਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਨੁਯਾਇਆਂ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਦੇਣ ਲਈ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੇਵਾ ਤਨ, ਮਨ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਸੇਵਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ’ਚ ਵੱਖਰਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਲਾਲਸਾ (ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ) ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਰੀਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਆਮ ਅਭਿਆਸ ਹੈ। ਲੰਗਰ ’ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਝੀ ਰਸੋਈ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ, ਰਸਦ, ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ, ਭੋਜਨ ਵੰਡਣਾ, ਬਰਤਨ ਧੋਣਾ। ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਦਲਿਤਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵੱਲ ਇਕ ਕਦਮ ਵੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲੰਗਰ ਸੇਵਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ’ਚ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਗਤ (ਕਤਾਰ) ’ਚ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਣ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਲਈ ਸੰਗਤ ਬੁਲਾਉਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਯਾਨੀ ‘ਪਹਿਲੇ ਪੰਗਤ ਪਿੱਛੇ ਸੰਗਤ’ (ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੱਠੇ ਲੰਗਰ ਛਕਣਾ ਤੇ ਫਿਰ ਆਤਮਿਕ ਸੰਗਤ)। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਸੇਵਾ ਦਾ ਆਮ ਅਭਿਆਸ ਬਣ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ, ਸੇਵਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ’ਚ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ’ਚ ਸਰਗਰਮ ਸੰਸਥਾਵਾਂ

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ(ਐਸਜੀਪੀਸੀ.), ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਡੀਐਸਜੀਐਮਸੀ.) ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪੰਥਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਵਿਡ-ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਡੀਐਸਜੀਐਮਸੀ. ਨੇ ਆਕਸੀਜਨ ਸਿਲੰਡਰ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਏ, ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ’ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ’ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣਾ ਲਗਪਗ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਏਡ ਅਤੇ ਈਕੋ ਸਿੱਖ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿੱਖ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੁਸਤ ਕਾਰਕੁੰਨ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ’ਚ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਲੰਗਰ ਏਡ, ਮਿਡਲੈਂਡ ਲੰਗਰ ਸੇਵਾ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗ਼ੈੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਵਿਸ਼ਵ ’ਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ’ਚ ਬਰਾਬਰ ਸਰਗਰਮ ਹਨ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਏਡ, ਯੂਕੇ ਅਧਾਰਿਤ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਯੂਕੇ ਅਧਾਰਿਤ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1999 ’ਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਪਟਿਆਲਾ ’ਚ ਹੈ, ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ’ਚ 1999 ’ਚ ਬਾਲਕਨ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਪਕ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਤਤਕਾਲ ਆਫ਼ਤ ਰਾਹਤ ਕੰਮ ਜੋ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ, ਹੜ੍ਹ, ਤੂਫ਼ਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਹੈ।

ਇਕ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿੱਖ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ 2009 ’ਚ ਸਿੱਖ ਕੌਂਸਲ ਆਨ ਰਿਲੀਜ਼ੀਅਨ ਐਂਡ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (ਐਸਸੀਓਆਰਈ.) ਦੁਆਰਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ , ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਵਿੰਡਸਰ ਕੈਸਲ ’ਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨੌਂ ਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ‘ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ’। ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਡੀਸੀ. ’ਚ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ’ਚ ਇਕ ਭਾਰਤ ਦਫ਼ਤਰ, ਈਕੋ ਸਿੱਖ ਹਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਡਿਸਪੋਜ਼ੇਬਲ ਪਲੇਟਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ), ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ 14 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ’ਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 550ਵੀਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ’ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ 550 ਪੌਦੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ’ਚ ਨਾਰਵੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵੱਲੋਂ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੰਮ ਪੰਜਾਬ ’ਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ’ਚ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਇਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ 60 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ 5000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੁੱਖ ਤੇ ਪੌਦੇ ਲਗਾਏ ਹਨ, ਈਕੋ ਸਿੱਖ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਹਰੀਆਂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੱਤਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ, ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਜਨੂੰਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਿਤ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਈਕੋ ਸਿੱਖ ਨੇ “ਹਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ,” ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ,ਲੰਗਰ ਦੌਰਾਨ ਡਿਸਪੋਜ਼ੇਬਲ ਪਲੇਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਹਰਿਆਵਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵੱਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੇ ਕਾਬਲੇ ਤਾਰੀਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਯਤਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਬਾਨੀ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਖੇਤਰੀ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੇ ਲਿੰਗ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ (ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ) ’ਚ ਮੁਫ਼ਤ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਕਤਾਰ ’ਚ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਚਾਰ-ਵਰਨਾਂ ਪ੍ਰਥਾ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਜਾਤੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੰਡੇ ਸਮਾਜ ’ਚ ਸਮਾਨਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਮ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਬੇਫ਼ਾਇਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਸੇਵਾ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ।

ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਣ (ਵੰਡ ਛਕਣਾ) ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ’ਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ (ਰੱਬ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ) ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਵੰਡਣਾ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ, ਬਿਮਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ ਪਰ ਇਸ ਆਤਮ-ਤਿਆਗ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਣ ਜਾਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਵੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਨਿਮਰਤਾ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਲਈ ਭਗਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਧਕ ਦੇ ਮਨ ’ਚ ਸਤ (ਸੱਚ), ਸੰਤੋਖ (ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ), ਸਹਿਜ (ਕੁਦਰਤੀ/ਸਹਿਜ) ਅਤੇ ਦਇਆ (ਕਰੁਣਾ) ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਰਾਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਠੋਸ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਈਚਾਰੇ, ਨਿਮਰਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

• ਪ੍ਰੋ. ਰੌਣਕੀ ਰਾਮ