Punjab Heritage : ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੈਰਿਸ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਪੂਰਥਲਾ, ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਇੰਡੋ-ਫ੍ਰੈਂਚ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ

ਹਰਨੇਕ ਸਿੰਘ ਜੈਨਪੁਰੀ, ਕਪੂਰਥਲਾ : ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਆਏ ਹੋ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ, ਇੰਡੋ ਫ੍ਰੈਂਚ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਨਮੂਨੇ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਕਪੂਰਥਲਾ ਆਉਣਾ ਨਾ ਭੁੱਲੋ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਆਸਤ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਲਈ 'ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੈਰਿਸ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ।

ਇੱਥੇ ਸਥਾਨ ਜਗਤਜੀਤ ਪੈਲੇਸ, ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ, ਪੰਚ ਮੰਦਰ, ਮੌੜ ਮਸਜਿਦ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ, ਜਗਤਜੀਤ ਕਲੱਬ, ਵਿਲਾ ਕੋਠੀ, ਜਲੋਖਾਨਾ, ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ, ਘੰਟਾ ਘਰ, ਜੁਬਲੀ ਹਾਲ ਅਤੇ ਬਾਗੀ ਖਾਨਾ, ਕਾਂਜਲੀ ਝੀਲ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੁਰਾਤਨ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਾਇੰਸ ਸਿਟੀ ਤੇ ਰੇਲ ਕੋਚ ਫੈਕਟਰੀ ਵੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਇੰਡੋ-ਫ੍ਰੈਂਚ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਫ੍ਰੈਂਚ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਨਮੂਨਾ ਜਗਤਜੀਤ ਪੈਲੇਸ

ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਗਤਜੀਤ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਲਗਭਗ 200 ਏਕੜ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਉਸਦਾ ਮਨਮੋਹਕ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ (ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਖਾਸ) ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪਲਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਪੈਰਿਸ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਮਹਿਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਲ 1900 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 1908 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਐੱਮ. ਮਾਰਸੇਲ ਨੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਹ ਮਹਿਲ 'ਪੈਲੇਸ ਆਫ ਵਰਸੇਲਜ਼' ਅਤੇ 'ਫਰਾਂਟੇਨਬਲੇਊ' ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਸੈਨਿਕ ਸਕੂਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਈ ਜਰਨੈਲ, ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਅਤੇ ਕਈ ਸਿਵਲ, ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਜਗਤਜੀਤ ਕਲੱਬ

ਜਗਤਜੀਤ ਕਲੱਬ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਐਥਿਨਜ਼ ਦੇ ਐਕਰੋਪੋਲਿਸ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤਕ, ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਚਰਚ ਸੀ, ਇੱਕ ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ 1940 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਕਲੱਬ ਹੈ।

ਗੋਲ ਕੋਠੀ

ਐਸਐਸਪੀ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਸਥਿਤ ਗੋਲ ਕੋਠੀ ਦਾ ਵਿਰਸਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਹੈ। ਇਸ ਗੋਲ ਕੋਠੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਜੋਂ 1833 ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ 1880 ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। 187 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਗੋਲ ਕੋਠੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਬਾਗ

ਕਪੂਰਥਲਾ ਦਾ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਬਾਗ ਮਹਾਰਾਜਾ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਪੱਗ ਵੱਟ ਭਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਸਨ। 10 ਏਕੜ ਦੇ ਸ਼ਾਲਾਮਾਰ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਫੁਹਾਰੇ ਇਸਦੀ ਰੌਣਕ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪੁਰਾਣੀ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਮਾਰਤ

ਇਸ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਮਾਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਗਰਾ ਦੇ ਬੁਲੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਬਾਰਦਰੀ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਇੱਥੇ 100 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਬਸੰਤ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰਾ ਬਾਗ ਭਗਵੇਂ ਰੰਗ ਵਿਚ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੋਏ।

ਕੈਮਰੇ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿਚ ਮਨ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਗੀ ਅਤੇ ਠੰਢਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ

ਵਿਰਾਸਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਠੰਢੀ ਸੜਕ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਕੈਮਰਾ ਬਾਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਗ ਦੇ ਅੱਗੇ ਗੋਲ ਕੋਠੀ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕ ਗੋਲ ਕੋਠੀ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਕੋਠੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੋਲ ਕੋਠੀ ਤੋਂ ਜਲੋਖਾਨਾ ਅਤੇ ਜਗਤਜੀਤ ਪੈਲੇਸ ਤੱਕ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਸੁਰੰਗ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਜਗਤਜੀਤ ਪੈਲੇਸ ਤੋਂ ਗੋਲ ਕੋਠੀ ਅਤੇ ਜਲੋਖਾਨਾ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਗੋਲ ਕੋਠੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਕੈਮਰਾ ਗਾਰਡਨ ਬਣਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਗੋਲ ਕੋਠੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਐਸਐਸਪੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਰੈਸਟ ਹਾਊਸ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਰਣਧੀਰ ਕਾਲਜ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ 1856 ਵਿਚ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਆਰਮੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਗਰਾਊਂਡ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1896 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਕਾਲਜ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਇਹ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਉੱਚ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਮਾਚਲ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਰਣਧੀਰ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। 1945 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।

ਜੁਬਲੀ ਹਾਲ ਰਾਜ ਸਭਾ ਸੀ

ਇਸ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਆਪਣੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਦੀ ਸਿਲਵਰ ਜੁਬਜੀ ਮੌਕੇ 1918 ਵਿਚ ਬੀਕਾਨੇਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਜੁਬਲੀ ਹਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਦਦ ਲਈ। ਜੁਬਲੀ ਹਾਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਹੁਣ 101 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਮਾਰਤ ਹੁਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਹੈ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਲਈ ਹੈ।