ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਚ 518 ਝੀਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਅਲੋਪ, ਡਲ ਝੀਲ ਵੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਛੋਟੀ; CAG ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਖੋਲ੍ਹੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਫਾਈਲ

ਜਾਸ, ਸ੍ਰੀਨਗਰ: ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੰਟਰੋਲਰ ਐਂਡ ਆਡੀਟਰ ਜਨਰਲ (CAG) ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

74 ਫ਼ੀਸਦੀ ਝੀਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ

ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ 1967 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੁੱਲ 697 ਕੁਦਰਤੀ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 518 (ਯਾਨੀ 74%) ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਬਹੁਤ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਗੜ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ (Biodiversity) ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।

ਡਲ ਝੀਲ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਨਾਜ਼ੁਕ

ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਡਲ ਝੀਲ ਵੀ ਸੁੰਘੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ 10 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਸਾਲ 2007 ਵਿੱਚ ਡਲ ਝੀਲ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪਾਣੀ 15.40 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸੀ, ਜੋ 2020 ਤੱਕ ਘਟ ਕੇ 12.91 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਜਾਇਜ਼ ਕਬਜ਼ੇ, ਬਿਨਾਂ ਟਰੀਟਮੈਂਟ ਵਾਲਾ ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

CAG ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤੇ:

ਕੁੱਲ ਨੁਕਸਾਨ: 518 ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 2,851.26 ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬਾ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ।

315 ਝੀਲਾਂ ਅਲੋਪ: 1,537 ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬੇ ਵਾਲੀਆਂ 315 ਝੀਲਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਸ਼ੇ ਤੋਂ ਮਿਟ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।

ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ: ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ (ਕਬਜ਼ੇ), ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ (Climate Change) ਅਤੇ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ।

CAG ਦੇ ਸੁਝਾਅ

CAG ਨੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਾਂਬੱਧ (Time-bound) ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਰੰਤ ਕਦਮ ਨਾ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਤਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਬੰਧੀ ਸੇਵਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਪਵੇਗਾ।