ਦੇਸ਼ 'ਚ ਭੋਜਨ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ 'ਚ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਰੈਜ਼ਿਸਟੈਂਟ ਬੈਕਟੀਰੀਆ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ 37 ਐਂਟੀਮਾਈਕਰੋਬੀਅਲ ਦਵਾਈਆਂ 'ਤੇ ਲਗਾਈ ਪਾਬੰਦੀ

ਅਨੂਪ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਐਂਟੀਮਾਈਕਰੋਬੀਅਲ ਰੈਜ਼ਿਸਟੈਂਸ (AMR) ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ, ਮੁਰਗੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਰੈਜ਼ਿਸਟੈਂਟ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੀ ਖਾਣੇ ਦੀ ਥਾਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਰ ਤਿੰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੁੱਧ, ਮਾਸ, ਆਂਡੇ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਹੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵਰਤੋਂ AMR ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਦਿੱਖ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਮ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੇਅਸਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਮਹਿੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਤ ਇੰਨੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 37 ਐਂਟੀਮਾਈਕਰੋਬੀਅਲ ਦਵਾਈਆਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣੀ ਪਈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 18 ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ, 18 ਐਂਟੀਵਾਇਰਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਂਟੀ-ਪ੍ਰੋਟੋਜ਼ੋਅਨ ਦਵਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਿਆਰ ਅਥਾਰਟੀ (FSSAI) ਨੇ ਵੀ ਦੁੱਧ, ਮਾਸ, ਆਂਡੇ, ਪੋਲਟਰੀ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਰੋਕ ਲਗਾਈ ਹੈ।

ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਗੰਭੀਰ ਖਤਰਾ

ਇਹ ਰੈਜ਼ਿਸਟੈਂਟ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਰਾਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸੰਪਰਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਫੈਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ AMR ਹੁਣ ਸਿਹਤ ਸੰਕਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਣੀ, ਜੰਗਲ, ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਖਤਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ICAR) ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈੱਟਵਰਕ ਫਾਰ ਫਿਸ਼ਰੀਜ਼ ਐਂਡ ਐਨੀਮਲ ਐਂਟੀਮਾਈਕਰੋਬੀਅਲ ਰੈਜ਼ਿਸਟੈਂਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਾਇਓ-ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਅਨਿਯਮਿਤ ਡਾਕਟਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

83 ਫੀਸਦੀ ਮਰੀਜ਼ ਮਲਟੀ-ਡਰੱਗ ਰੈਜ਼ਿਸਟੈਂਟ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੇ ਵਾਹਕ

ਮੈਡੀਕਲ ਜਰਨਲ 'ਦ ਲੈਂਸੇਟ' ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲਗਪਗ 83 ਫੀਸਦੀ ਮਰੀਜ਼ ਮਲਟੀ-ਡਰੱਗ ਰੈਜ਼ਿਸਟੈਂਟ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੇ ਵਾਹਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਫੂਡ ਚੇਨ (ਖੁਰਾਕੀ ਲੜੀ) ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਰੈਜ਼ਿਸਟੈਂਟ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਹਨ। 'ਦ ਲੈਂਸੇਟ' ਦੀ 2024 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇਕਰ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਨਾ ਬਦਲੇ ਤਾਂ 2025 ਤੋਂ 2050 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ AMR ਕਾਰਨ ਸਾਲਾਨਾ 3.9 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੌਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ

ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਪਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਟਨ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ ਮਾਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ 'ਤੇ ਔਸਤਨ 114 ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਰਵੇ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ ਹੈ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਗਠਨ (FAO) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਤਾਂ 2040 ਤੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਖਪਤ 17,648 ਟਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।

"ਪਸ਼ੂਆਂ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਕਰਨ ਲਈ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਦੀ ਵਧਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਖਤਰਨਾਕ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਮ ਵਾਟਰ ਪਿਊਰੀਫਾਇਰ (ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ) AMR ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ-ਮੁਕਤ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਹੀ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹੀ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।" - ਡਾ. ਨਰਿੰਦਰ ਸੈਣੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ, AMR ਕਮੇਟੀ, ਇੰਡੀਅਨ ਮੈਡੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ