ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ 40% ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 'ਤੇ ਮੰਡਰਾ ਰਿਹਾ ਖ਼ਤਰਾ: ਜਾਣੋ ਕਿਹੜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ

ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 7,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰੀਬ 3,000 ਯਾਨੀ 40 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 186 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 1.5 ਬਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਐਥਨੋਲੋਗ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਡੇਟਾਬੇਸ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ 10 ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ 80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੋਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

ਮੈਂਡਰਿਨ ਚੀਨੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਗਪਗ 1.2 ਬਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੂਲ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਚੀਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਕਾਰਨ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ 609 ਮਿਲੀਅਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਪੈਨਿਸ਼ 558 ਮਿਲੀਅਨ ਅਤੇ ਸਟੈਂਡਰਡ ਅਰਬੀ 335 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈ।

ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ (Scripts)

ਗਲੋਬਲ ਲਿਪੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕ, 'ਦ ਵਰਲਡਜ਼ ਰਾਈਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮਜ਼' ਅਨੁਸਾਰ, 293 ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਹਨ – ਯਾਨੀ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ। ਅੱਜ ਵੀ 156 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿਪੀਆਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਦਕਿ 137 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਸਰੀ ਹਾਇਰੋਗਲਿਫਸ ਅਤੇ ਐਜ਼ਟੈਕ ਪਿਕਟੋਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਹੁਣ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਲਾਤੀਨੀ ਲਿਪੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫਰੈਂਚ, ਸਪੈਨਿਸ਼, ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ 7,139 ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 305 ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ 70 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ?

ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 7,159 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, 3,193 (44 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ) ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, 3,479 (49 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ) ਸਥਿਰ ਹਨ, ਅਤੇ 487 (7 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ) ਸੰਸਥਾਗਤ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਉਦੋਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਖਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਐਥਨੋਲੋਗ ਮੁਤਾਬਕ, ਕਰੀਬ 337 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਹੁਣ ਬੰਦ (Dormant) ਹਨ, ਜਦਕਿ 454 ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।

ਬੰਦ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਨਸਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਜਾਂ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਐਥਨੋਲੋਗ ਮੁਤਾਬਕ, 88.1 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ:

1,431 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ 1,000 ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ।

463 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ 100 ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ।

110 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ 10 ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ।

ਸਿਰਫ਼ 25 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਕਰੀਬ 80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਓਸ਼ੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਨੰਬਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁਝ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ

ਓਸ਼ੀਨੀਆ: ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ, 'ਯੁਗਾਂਬੇਹ' ਇੱਕ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੁਗਾਂਬੇਹ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੁਰਜੀਤੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਲਰਨਿੰਗ ਐਪਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

ਏਸ਼ੀਆ: ਜਾਪਾਨ ਦੀ 'ਐਨੂ' (Ainu Itak) ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਯੂਨੈਸਕੋ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਸੰਖਿਆ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ 2006 ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ 23,782 ਐਨੂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 304 ਨੂੰ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਫਰੀਕਾ: ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ, 'ਓਂਗੋਟਾ' ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ 400 ਮੈਂਬਰ ਬਚੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

ਅਮਰੀਕਾ: ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। 'ਲੁਈਸਿਆਨਾ ਕ੍ਰੀਓਲ' ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। 'ਲੇਕੋ' ਬੋਲੀਵੀਆ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

ਯੂਰਪ: 'ਕੌਰਨਿਸ਼' (Kernewek), ਜੋ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਇੱਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 2021 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ, ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ 563 ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।