ਉਹ ਮੰਦਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਣਨ ’ਚ ਲੱਗ ਗਏ 103 ਸਾਲ: 900 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਚੇਨਾਕੇਸ਼ਵ ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਗੱਲਾਂ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਗਮ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਅੱਜ ਵੀ ਦੰਦਾਂ ਹੇਠ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦਬਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਚੇਨਾਕੇਸ਼ਵ ਮੰਦਰ ਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਜੇਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1117 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇਹ ਮੰਦਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਸਗੋਂ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਉੱਨਤ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਦੀ ਜਿਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਮੰਦਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ।
Posted By Anuradha Bains
Publish Date: Sun, 08 Mar 2026 12:16 PM (IST)
Updated Date: Sun, 08 Mar 2026 12:19 PM (IST)
ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਗਮ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਅੱਜ ਵੀ ਦੰਦਾਂ ਹੇਠ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦਬਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਚੇਨਾਕੇਸ਼ਵ ਮੰਦਰ ਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਜੇਨਾਰਾਇਣ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
1117 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇਹ ਮੰਦਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਸਗੋਂ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਉੱਨਤ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਦੀ ਜਿਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਮੰਦਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ।
ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਕਹਾਣੀ
ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੋਇਸਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰਵਰਧਨ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਹਾਸਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਯਗਾਚੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ![naidunia_image]()
ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਲਗਭਗ 103 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। 'ਚੇਨਾਕੇਸ਼ਵ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਸੁੰਦਰ ਕੇਸ਼ਵ', ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।
ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਆਸਥਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ
ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ ਚੇਨਾਕੇਸ਼ਵ ਮੰਦਰ ਨੇ ਕਈ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੇਖੇ ਹਨ। ਯੁੱਧਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਚਮਕ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਹਾਸਨ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਤੋਂ 220 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਪੱਥਰਾਂ 'ਤੇ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ
ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਨਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਪਿੱਲਰਾਂ ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ 'ਤੇ ਨੱਚਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਉੱਕਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਇਣ, ਮਹਾਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਇੱਕ ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਦਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ
ਮੱਧਕਾਲੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਲ 2023 ਵਿੱਚ ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਲੇਬੀਡੂ ਦੇ ਹੋਇਸਲੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਸੋਮਨਾਥਪੁਰਾ ਦੇ ਕੇਸ਼ਵ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ 'ਹੋਇਸਲ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੂਹ' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
