Raj Kapoor ਕਰਕੇ ਬਣੀ ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ ਦੀ ਇਹ ਬਲਾਕਬਸਟਰ; ਮੌਤ ਦੀ ਦਸਤਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ
ਜਦੋਂ 12 ਮਾਰਚ 1971 ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਆਨੰਦ' ਪਰਦੇ 'ਤੇ ਉਤਰੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਮਾਰ-ਧਾੜ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਸੈੱਟ। ਇਹ ਤਾਂ ਬਸ ਇੱਕ ਮਰਦੇ ਹੋਏ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸਾਦੀ ਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ 'ਆਨੰਦ' ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਰਮੀ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Posted By Anuradha Bains
Publish Date: Sun, 08 Mar 2026 11:06 AM (IST)
Updated Date: Sun, 08 Mar 2026 11:08 AM (IST)
ਸੰਦੀਪ ਭੂਤੋੜੀਆ, ਮੁੰਬਈ। ਜਦੋਂ 12 ਮਾਰਚ 1971 ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਆਨੰਦ' ਪਰਦੇ 'ਤੇ ਉਤਰੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਮਾਰ-ਧਾੜ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਸੈੱਟ। ਇਹ ਤਾਂ ਬਸ ਇੱਕ ਮਰਦੇ ਹੋਏ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸਾਦੀ ਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ 'ਆਨੰਦ' ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਰਮੀ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਤ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾਦਿਲੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜੁੜਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। 'ਆਨੰਦ' ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਹੈ: ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਫ਼ਿਲਮ ਜੋ ਮੌਤ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਸੇ ਦੇ ਫੁਹਾਰੇ ਫੁੱਟਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਜਿਆ ਸੀ।
ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਬਣੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਆਨੰਦ'
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਬੀਜ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਦੋਸਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜੀ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਸ ਚੁਲਬੁਲੇ ਦੋਸਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁਨੀਆ ਅਧੂਰੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀ। ਉਸੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨੇ 'ਆਨੰਦ ਸਹਿਗਲ' ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਿਰਦਾਰ ਜੋ ਮਰਦੇ ਦਮ ਤੱਕ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਨਾਲ ਧੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਵਿਤਾ ਵਰਗੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
ਆਨੰਦ ਸਹਿਗਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਦੀ ਉਸ ਬੇਮਿਸਾਲ ਊਰਜਾ ਦਾ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਕਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਡਰਦੇ ਸਨ। ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਕਵਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਰਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਨ 'ਬਾਬੂ ਮੋਸ਼ਾਏ' ਯਾਨੀ ਡਾ. ਭਾਸਕਰ ਬੈਨਰਜੀ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਤੂਫ਼ਾਨ ਬਣ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਆਨੰਦ—ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਰੀਜ਼ ਜਿਸ ਕੋਲ ਜਿਊਣ ਲਈ ਬਸ ਕੁਝ ਸਾਹ ਬਾਕੀ ਹਨ। ਪਰ ਆਨੰਦ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਹਰ ਪਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਤਸਵ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਸਕਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇਹ ਦਾਸਤਾਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ ਦਾ ਡਾਇਲਾਗ
ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਲਮ ਨੇ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਜਾਨ ਫੂਕੀ ਕਿ ਉਹ ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। “ਬਾਬੂ ਮੋਸ਼ਾਏ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬੜੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਲੰਬੀ ਨਹੀਂ”—ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਡਾਇਲਾਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਿਊਣ ਦਾ ਉਹ ਫਲਸਫਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ਮ ਦੇ ਹਨੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਹੈ। ਆਨੰਦ ਦੀ ਨਾਟਕੀਅਤ ਕਦੇ ਵੀ ਬਣਾਵਟੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪੀ ਤਨਹਾਈ ਅਤੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਬੜੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਸਾਂਭਿਆ ਹੈ।
ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਭਰੀ ਜਾਨ
ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ (Rajesh Khanna) ਨੇ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜਾਦੂ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸੁਪਰਸਟਾਰ ਸਨ, ਪਰ 'ਆਨੰਦ' ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਸ ਚਮਕ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਪਰਦੇ 'ਤੇ ਉਤਾਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸ਼ਰਾਰਤ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਨਾਟਾ ਵੀ ਝਲਕਦਾ ਸੀ।
ਰੁਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਕਲਾਈਮੈਕਸ
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ (Amitabh Bachchan) ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੇ 'ਆਨੰਦ' ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਚਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਆਨੰਦ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਸਬਰ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਉਮੜ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸੀਨ ਅੱਜ ਵੀ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਦਾਬਹਾਰ ਫ਼ਿਲਮ 'ਆਨੰਦ' ਦੇ ਗੀਤ
ਸਲੀਲ ਚੌਧਰੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਮੁਕੇਸ਼ ਤੇ ਮੰਨਾ ਡੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 'ਕਹੀਂ ਦੂਰ ਜਬ ਦਿਨ ਢਲ ਜਾਏ' ਅਤੇ 'ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੈਸੀ ਹੈ ਪਹੇਲੀ'—ਇਹ ਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਇਕੱਲੇਪਣ ਦੇ ਸਾਥੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਕੀ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ 'ਆਨੰਦ' ਫ਼ਿਲਮ?
'ਆਨੰਦ' ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ ਰਹਿਣਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੋਣ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ ਤੜਕ-ਭੜਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮਜ਼ਾਕ, ਇੱਕ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਗੱਲ ਜਾਂ ਬਸ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਪਲ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਭਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕ 'ਆਨੰਦ' ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।