ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਨਕਸਲਵਾਦ ਨੂੰ ਗਲੈਮਰਾਈਜ਼ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਪੇਸ਼, ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਈ ਅਸਲੀ ਸੱਚਾਈ

ਮਿਸ਼ਨ ਮਾਓਵਾਦ ਵਿੱਚ ਡਟ ਕੇ ਜੁਟੇ

ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਵਰਗੇ ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ 'ਮਾਚਿਸ' ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਤਵਾਦੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਉਗਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਲਾਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਕੀ ਇਹ ਕੋਈ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਬਕਾਇਦਾ 'ਖੇਤੀ' ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ? ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵਾਮਪੰਥ ਦੇ ਇੱਕ ਧੜੇ ਨੇ ਨਕਸਲਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹਿੰਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਝੋਕਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸਿਨੇਮਾ ਇਸ ਨੂੰ 'ਗਲੈਮਰਾਈਜ਼' ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ।

ਖਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਲਈ 'ਬੌਬੀ' ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਹਿੰਸਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਚਾਰੂ ਮਜੂਮਦਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਬਟੋਰਨ ਲਈ 'ਨਕਸਲਵਾਦੀ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਇਓਪਿਕ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ 'ਸਮਾਂਤਰ ਸਿਨੇਮਾ' ਦੀ ਤਾਂ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਧਾਰਾ ਹੀ ਮਾਓਵਾਦ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹੁਨਰ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਸੀ; ਕੁਝ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਮਾਓਵਾਦ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।

ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਇਮੋਸ਼ਨਲ ਡਰਾਮਾ

ਇਹ ਕੋਈ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਮਾਓਵਾਦ 'ਤੇ ਬਣੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਵਿੰਦ ਨਿਹਲਾਨੀ ਨੇ ਮਹਾਸ਼ਵੇਤਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਵਲ 'ਤੇ 'ਹਜ਼ਾਰ ਚੌਰਾਸੀਵੇਂ ਕੀ ਮਾਂ' ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਓਵਾਦ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 2003 ਵਿੱਚ ਸੁਧੀਰ ਮਿਸ਼ਰਾ 'ਹਜ਼ਾਰੋਂ ਖਵਾਹਿਸ਼ੇਂ ਐਸੀ' ਵਿੱਚ ਮਾਓਵਾਦੀ ਹਿੰਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਵੁਕ ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਕੇ ਲਿਆਏ। ਇੱਥੇ ਨਾਇਕ ਭਾਵੇਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਸ ਹਿੰਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਜਿਹੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਇੱਕਤਰਫ਼ਾ ਹਿੰਸਾ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ। ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ 'ਲਾਲ ਸਲਾਮ' ਵੱਡੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਆਈ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ 'ਸੀ-ਗ੍ਰੇਡ' ਡਾਕੂਆਂ ਵਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਆਮ ਬੰਬਈਆ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਗਿਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਲਾਲ ਸਲਾਮ' ਗਿਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ।

ਮਣੀਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਮਲਟੀਸਟਾਰਰ ਫ਼ਿਲਮ 'ਟੈਂਗੋ ਚਾਰਲੀ' ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਕਸਲੀਆਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਇੱਕ ਮੇਜਰ ਇੱਕ ਨਕਸਲੀ ਮੁਟਿਆਰ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਨੰਤ ਮਹਾਦੇਵਨ ਵਰਗੇ ਸਮਝਦਾਰ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਵੀ ਮਾਓਵਾਦ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ 'ਰੇਡ ਅਲਰਟ' ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਪੱਖਪਾਤ ਤੋਂ ਉੱਭਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।

ਆਪਣੇ ਹੀ ਚੱਕਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਉਲਝੇ ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਮਾਓਵਾਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਰਸੰਹਾਰ, ਲੁੱਟ, ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਵਸੂਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਪੈਸੈਂਜਰ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਝਾਅ ਸਿਆਸੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਾਓਵਾਦ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਹ ਵੀ 'ਚੱਕਰਵਿਊ' ਵਿੱਚ ਭਰਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਇੱਕ ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਗੌਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ— "ਜੰਗਲ ਅਪਣਾ ਬਾਪ ਹੈ, ਨਦੀਆ ਹਮਰੀ ਮੈਂਈਆ, ਇਨਕੋ ਕਿਸੀ ਨੇ ਜੋ ਛੀਨਾ, ਦਾਗ ਦੇਂਗੇ ਹਮ ਸੀਨਾ।"

ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਬਣੀ 'ਚੱਕਰਵਿਊ' ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਲਾਭ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਉਦਯੋਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਇਸ ਪੱਖਪਾਤ ਨਾਲ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਲਾਭ ਉਦਯੋਗਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ, ਤਾਂ ਆਖਿਰ ਵਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪੁਲ ਤੁਸੀਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿਓਗੇ, ਸਕੂਲ ਉਡਾ ਦਿਓਗੇ— ਇਹ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਮਰਾ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਕਹੋ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਕਾਸ਼, ਮਾਓਵਾਦ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਕੋਈ ਫ਼ਿਲਮ ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਪਾਉਂਦੀ।

ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਆਖਿਰ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਰਹਿਮ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਲੋਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਪਿਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਕੂਲਾਂ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲ ਪਟੜੀਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।

ਭੀੜ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਫ਼ਿਲਮਾਂ

ਇੱਥੇ 2017 ਵਿੱਚ ਬਣੀ 'ਨਿਊਟਨ' ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੀੜ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਓਵਾਦ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੇ 'ਵੋਟ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਆਤਮਘਾਤ ਨਾ ਕਰੋ।

ਸਾਲ 2024 ਵਿੱਚ ਬਣੀ 'ਬਸਤਰ: ਦ ਨਕਸਲ ਸਟੋਰੀ' ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਫ਼ਿਲਮ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਜੋ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਉਲਟ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਨਕਸਲੀ-ਮਾਓਵਾਦੀ ਆਦਿਵਾਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਨਕਸਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਲੜਾਈ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲੜੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਦਿਵਾਸੀ ਹੀ ਹਨ।