ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਪਿੱਛੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ

ਅੱਜ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਰਾਹੀਂ ਖੋਜਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ ਹੈ । ਇਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਅਕਸ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੋਜ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ । ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਭੀੜ ਵਿਚ ਲੰਬੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਭੀੜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਧਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ, ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੱਧ-ਉਮਰ ਦੇ ਬਾਲਗਾਂ ਤੱਕ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਕਦਮ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਕ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਉਮੀਦ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

ਜਦੋਂ ਲੱਖਾਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ 'ਤੇ ਕਦਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਰੇਕ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਯਕੀਨ ਕਰੋ, ਜੇ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਇਹ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਕ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਵਧਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਸਫ਼ਰ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਨਸ਼ਾ, ਨਕਾਰਾਤਮਕਤਾ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਤਣਾਅ, ਉਦਾਸੀ, ਸਮਾਜਿਕ-ਪਰਿਵਾਰਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਣਾ ਉਹ ਕਾਰਕ ਹੈ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਵਿਚ ਧੱਕਦਾ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਡਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਨੈਤਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਜਾਤੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਬਾਅ ਇੰਨਾ ਤੀਬਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਅਪਾਹਜ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਮਾਜ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਾਹੇ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਪਰਛਾਵੇਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜਾਗਣ, ਬੈਠਣ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਡਿਜੀਟਲ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸਾਲ 2000 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਦੋਂ ਇਸ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਆਦੀ ਹੋ ਗਏ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਅਪੰਗਤਾ ਨੇ ਇਸ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਫਰਾਂਸ, ਇਟਲੀ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨਾਂ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ, ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ 16 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਫਿਰ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਸਿਰਫ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਕੋਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰੀਏ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਰਗ ਤੋਂ ਹਰ ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰਾ ਬੋਝ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਵਰਗ 'ਤੇ ਨਾ ਪਵੇ ਜੋ ਹੁਣੇ ਹੀ ਉੱਡਣਾ ਸਿੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਮੀਦ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਤਣਾਅ-ਮੁਕਤ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਫ਼ਸਲ ਸਾਡੇ ਬੀਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।

-ਡਾ. ਨਿਧੀ ਸ਼ਰਮਾ

-ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਡੀਏਵੀ ਯੂਨੀਵਰਿਸਟੀ, ਜਲੰਧਰ।