ਪੂਰਬ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਤੇ ਪੱਛਮ ਦਾ ਪਤਨ

ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ’ਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਕੁਝ ਅਪਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਜੀਡੀਪੀ ਵਿਕਾਸ ਅਸਥਿਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਪੂਰਬ ਦੀਆਂ ਉੱਭਰ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ 6.98 ਬਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 86% ਹਨ। ਇਸ ਪੂਰਬੀ ਧੁਰੇ ਦੀ ਜੀਡੀਪੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ 4.4% ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਪੱਛਮੀ, ਵਿਕਸਤ ਸੰਸਾਰ ਦੀ 1.1 ਬਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਔਸਤ ਜੀਡੀਪੀ ਦਰ 1.6% (ਆਈਐੱਮਐੱਫ ਦਸੰਬਰ 2025) ਨਾਲ ਕਰਨ ’ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪੱਛਮ ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਪਸੀ ਮਸਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਅਸਥਿਰ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਹਾਇਤਾ, ਨਿਆਂ, ਮੁਕਤ ਵਪਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਅਸੰਭਵ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਵੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਸੰਧੀਆਂ ਟੁੱਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਤਰੇੜਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਵੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੂਰਪੀ ਯੂਨੀਅਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰੈਗਜ਼ਿਟ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੱਛਮੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਜੋ ਨਵੀਨਤਾ ਦੀ ਮੋਹਰੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਾਰਕੀਟ ਹੈ, ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਏ ਗਏ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਟੈਰਿਫ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੇੜਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਰੱਖਿਆਵਾਦੀ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਦੀ ਕੀਮਤ ’ਤੇ, ਦੁਨੀਆ ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਸ ਕਾਰਨ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜਾ ਹੁਣ ਵਧਦਾ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਟਰੰਪ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਹਰਕਤ ਨੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ, ਬਚਾਅ ਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਵੱਲ ਧੱਕਾ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਦੌਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾੜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਏਕਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਮੂਲਵਾਦ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਗਤੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਪੱਕੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਹਿ-ਨਿਰਭਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ’ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਨਾਲ ਉਲਟਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਲਾਗਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਚੀਨ ਨੇ ਦੁਰਲਭ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਤੋਂ ਦਰਾਮਦ ’ਤੇ ਉੱਚ ਟੈਰਿਫ ਲਾਗੂ ਹੋਏ, ਇਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾੜੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਪੂਰਬੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਕਰ ਲਈ। ਹੁਣ ਪੂਰਬੀ ਲੋਕ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਬੰਧਨ ਦੀ ਗਤੀ ਨੇ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕਲ ਅਨੁਪਾਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇਕ ਮੌਕਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਅਮਰੀਕੀ ਧੱਕੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਾਪਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਕ ਤਕਨੀਕੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਹੈ ਅਤੇ ਰੂਸ ਕੰਮ ਦਾ ਘੋੜਾ। ਚੀਨ, ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਜਗਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ, ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੱਜ ਹੁਨਰ ਦੇ ਚੁਸਤ ਦੈਂਤ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਚੀਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਰੂਸੀ ਸਬੰਧ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚੱਟਾਨ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚੀਨੀਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਕਾਫ਼ੀ ਵਪਾਰਕ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਪਾਰ ਘਾਟਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਏਕਤਾ ਹੋਰ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘੱਟ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿੱਤੀ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਨਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਸਵੈ-ਲਚਕੀਲੇਪਣ ਲਈ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਫ਼ੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਲਕ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ, ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੀਡੀਪੀ ਨੂੰ 7.3% ’ਤੇ ਦੇਖੋ, ਅੱਜ 4 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਦੀ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ’ਚ ਨੇਤਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖਪਤ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਾਹਰਲੇ ਝਟਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਟੈਰਿਫ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਚੀਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨੇ 2025 ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਵਪਾਰ ਸਰਪਲੱਸ ਨੂੰ 20% ਵਧਾ ਕੇ 1.19 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਪੱਛਮ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਤਣਾਅ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਜੀਡੀਪੀ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਆਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਏਕਤਾ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ, ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ ਬਿਹਤਰ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿਚ ਪੱਛਮ ਦੀਆਂ ਵੀਟੋ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਜਾਣਗੇ। ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਅੰਤ ਵਿਚ ਮੁੜ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਧ ’ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

-ਗੁਣਬੀਰ ਸਿੰਘ

-(ਪ੍ਰਧਾਨ, ਦਿਲਬੀਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ)।

-ਮੋਬਾਈਲ : 97791-40004