ਮੌਨ ਹੋਈ ਇਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਆਵਾਜ਼, ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਮਨ ਨੇ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ਨੂੰ ਛੋਹਿਆ

ਸੁਮਨ ਕਲਿਆਣਪੁਰ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਇਕ ਦੌਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਿਤਾਰਾ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਜਾਦੂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਜਾਦੂਈ ਆਵਾਜ਼ ਹੁਣ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਸੰਸਥਾਨ ਪੁਣੇ ਵਿਚ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਤੇ ਇਕ ਘਰੇਲੂ ਸਾਦਗੀ ਭਰੀ ਮਹਿਲਾ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੇ ਜੀਵਿਆ।ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਖ਼ੁਦ ਸਨ।

ਸੁਮਨ ਕਲਿਆਣਪੁਰ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਨਾਮ ਸੁਮਨ ਹੇਮਾਦੀ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਜਨਵਰੀ 1937 ਨੂੰ ਢਾਕਾ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ੰਕਰ ਰਾਓ ਹੇਮਾਦੀ, ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਮੰਗਲੌਰ ਤੋਂ ਇਕ ਸਾਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸੈਂਟਰਲ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਵਿਚ ਉੱਚ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਢਾਕਾ ਵਿਚ ਹੀ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। ਸੁਮਨ ਆਪਣੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ। 1943 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮੁੰਬਈ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੁਮਨ ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੇਂਟ ਕੋਲੰਬਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿਚ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਵੱਕਾਰੀ ਸਰ ਜੇਜੇ ਸਕੂਲ ਆਫ ਆਰਟਸ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਣੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਤ ਫਿਲਮਜ਼ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਇਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੋਸਤ ਪੰਡਿਤ ਕੇਸ਼ਵ ਰਾਓ ਭੋਲੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕੀ ਸਿੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵਿਚ ਸੁਮਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਗਾਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸ਼ੌਕ ਸੀ, ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਧਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਖ਼ਾਨ, ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਸਟਰ ਨਵਰੰਗ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੁਮਨ ਹੇਮਾਦੀ ਨੇ 1958 ਵਿਚ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਰਾਮਾਨੰਦ ਕਲਿਆਣਪੁਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਮਨ ਹੇਮਾਦੀ ਤੋਂ ਸੁਮਨ ਕਲਿਆਣਪੁਰ ਬਣ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਧੀ ਚਾਰੁਲ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ, ਪਰ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ 1952 ਵਿਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਲਈ ਗਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਂਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸੀ।

ਸੁਮਨ ਕਲਿਆਣਪੁਰ ਨੂੰ 1953 ਵਿਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮ ਸ਼ੁਕਰਾਚੀ ਚਾਂਦਨੀ ਲਈ ਗਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ੇਖ ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਫ਼ੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਨਾਲ "ਮੰਗੂ" ਫਿਲਮ ਬਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼ੇਖ ਮੁਖ਼ਤਾਰ "ਸ਼ੁਕਰਾਚੀ ਚਾਂਦਨੀ" ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਲਮ "ਮੰਗੂ" ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਓਪੀ ਨਈਅਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ’ਚ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਰੀ "ਕੋਈ ਪੁਕਾਰੇ ਧੀਰੇ ਸੇ ਤੁਝਕੋ" ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 1954 ਵਿਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ "ਮੰਗੂ" ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। "ਮੰਗੂ" ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਮਨ ਨੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ ਹਾਸ਼ਮੀ (ਨੌਸ਼ਾਦ) ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੇਠ ਫਿਲਮ "ਦਰਵਾਜ਼ਾ" 1954 ਲਈ ਪੰਜ ਗੀਤ ਗਾਏ, ਜੋ ਇਸਮਤ ਚੁਗਤਾਈ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਿਦ ਲਤੀਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਪੀ ਨਈਅਰ ਦੇ ਲਈ "ਮੁਹੱਬਤ ਕਰ ਲੋ, ਜੀ ਭਰ ਲੋ, ਅਜੀ ਕਿਸ ਨੇ ਰੋਕਾ ਹੈ" ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਲਾਈਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੀਤ ਵਿਚ ਇਕ ਕੋਰਸ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਓਪੀ ਨਈਅਰ ਲਈ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਇਕੋ-ਇਕ ਗੀਤ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਸੁਮਨ ਕਲਿਆਣਪੁਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ ਦਰਵਾਜ਼ਾ 1954 ਵਿਚ ਤਲਤ ਮਹਿਮੂਦ ਨਾਲ ਇਕ ਦੋਗਾਣਾ ਸੀ। ਤਲਤ ਮਹਿਮੂਦ ਨੇ ਕਲਿਆਣਪੁਰ ਨੂੰ ਇਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿਚ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਕਲਿਆਣਪੁਰ ਨੇ "ਮੀਆਂ ਬੀਬੀ ਰਾਜ਼ੀ" (1960), ਬਾਤ ਏਕ ਰਾਤ ਕੀ (1962), ਦਿਲ ਏਕ ਮੰਦਿਰ (1963), ਦਿਲ ਹੀ ਤੋ ਹੈ (1963), ਸ਼ਗੁਨ (1964), ਸਾਂਝ (1964) ’ਚ ਵੀ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਸਾਥੀ (1968) ਅਤੇ ਪਾਕੀਜ਼ਾ (1971) ’ਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ-ਜੈਕਿਸ਼ਨ, ਰੋਸ਼ਨ, ਮਦਨ ਮੋਹਨ, ਐੱਸਡੀ ਵਰਗੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਗਾਇਆ। ਸੁਮਨ ਨੇ ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਖ਼ੂਬ ਗੀਤ ਗਾਏ । ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਸਾਲ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹਿੱਟ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਯਾਦਗਾਰੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ "ਆਜਕਲ ਤੇਰੇ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰ ਕੇ ਚਰਚੇ", "ਨਾ-ਨਾ ਕਰਤੇ ਪਿਆਰ", "ਤੁਮ ਰੂਠੋ ਨਾ ਹਸੀਨਾ", "ਰਹੇਂ ਨਾ ਰਹੇਂ ਹਮ", "ਪਰਬਤੋਂ ਕੇ ਪੈਰੋਂ ਪਰ ਸ਼ਾਮ ਕਾ ਬਸੇਰਾ" ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ''ਬਾਦ ਮੁੱਦਤ ਕੇ ਯੇ ਘੜੀ ਆਈ'', ''ਮੁਝਸੇ ਸ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਕੀ'', ''ਦਿਲ ਨੇ ਫਿਰ ਯਾਦ ਕੀਆ'' ਅਤੇ ''ਤੁਝ ਕੋ ਦਿਲਦਾਰੀ ਕੀ ਕਸਮ'' ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਹਤਰੀਨ ਗੀਤ ਹਨ। ਮੰਨਾ ਡੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਤਾ ਰਾਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੇਠ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ "ਨਾ ਜਾਨੇ ਕਹਾਂ ਹਮ" ਗਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕੇਸ਼ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੋਗਾਣੇ ਗਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ "ਯੇ ਕਿਸ ਨੇ ਗੀਤ ਛੇੜਾ", "ਅਖੀਓਂ ਕਾ ਨੂਰ ਹੈ ਤੂ", "ਮੇਰੇ ਪਿਆਰ ਮੇਂ ਤੂ ਹੈ", "ਸ਼ਮਾ ਸੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ" ਆਦਿ ਬੇਹੱਦ ਮਕਬੂਲ ਹੋਏ। ਸੁਮਨ ਕਲਿਆਣਪੁਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਲਈ ਕਈ ਵੱਕਾਰੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਸਰਬੋਤਮ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤ ਲਈ ਵੱਕਾਰੀ "ਸੁਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸਨਮਾਨ" ਪੁਰਸਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਐਵਾਰਡ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਪ੍ਰੋ. ਡਾ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਰੱਤੂ

-ਲੇਖਕ ਉੱਘੇ ਬ੍ਰਾਡਕਾਸਟਰ ਤੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ, ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉਪ ਮਹਾਨਿਦੇਸ਼ਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੰਪਰਕ : 9478730156