LPG Crisis: ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਦੋਸਤ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਵਧਾਇਆ ਮਦਦ ਦਾ ਹੱਥ, ਗੈਸ ਸੰਕਟ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਰੇਗਾ LPG ਸਪਲਾਈ?
ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤਕ ਸਬੰਧ 1985 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਯਾਤਰਾ 1986 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1987 ਵਿੱਚ ਅੰਗੋਲਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੋਸ ਐਡੂਆਰਡੋ ਦੋਸ ਸਾਂਤੋਸ ਭਾਰਤ ਆਏ। ਸਾਲ 2021-22 ਤੋਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਦੁਵੱਲਾ ਵਪਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 2022-23 ਵਿੱਚ ਇਹ 3.9 ਅਰਬ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Posted By Neha Diwan
Publish Date: Mon, 30 Mar 2026 02:06 PM (IST)
Updated Date: Mon, 30 Mar 2026 04:44 PM (IST)
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਈਰਾਨ ਜੰਗ ਅਤੇ ਹੋਰਮੂਜ਼ ਜਲਡਮਰੂਮੱਧ (Strait of Hormuz) ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਸਪਲਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਰਸੋਈ ਗੈਸ (LPG) ਅਤੇ ਤਰਲੀਕ੍ਰਿਤ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ (LNG) ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨਵੇਂ ਆਪਸ਼ਨ ਤਲਾਸ਼ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸੂਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਡੀਅਨ ਆਇਲ (IOCL), ਭਾਰਤ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ (BPCL), ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ (HPCL) ਅਤੇ ਗੇਲ (GAIL) ਅੰਗੋਲਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਪਨੀ ਸੋਨਾਂਗੋਲ (Sonangol) ਤੋਂ ਰਸੋਈ ਗੈਸ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਹੋਰਮੂਜ਼ ਜਲਡਮਰੂਮੱਧ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਸੰਕਟ ਡੂੰਘਾ ਹੋਇਆ?
ਹੋਰਮੂਜ਼ ਜਲਡਮਰੂਮੱਧ (Strait of Hormuz) ਦੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਲਗਭਗ 90% LPG ਆਯਾਤ ਠੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਇਸ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਘਰੇਲੂ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਨਵੇਂ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 25 ਦਿਨ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 45 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ LPG ਸਿਲੰਡਰ ਬੁੱਕ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣਗੇ। ਕਤਰ ਦੇ 'ਰਾਸ ਲਫਾਨ' ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਕਤਰ ਐਨਰਜੀ' ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ 'ਫੋਰਸ ਮੇਜ਼ਰ' (ਅਣਕਿਆਸੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥਾ) ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੀ 'ਪੈਟਰੋਨੈੱਟ ਐਲ.ਐਨ.ਜੀ.' ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅੰਗੋਲਾ ਤੋਂ ਰਸੋਈ ਗੈਸ ਆਯਾਤ ਦੀ ਉਮੀਦ
ਅੰਗੋਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕੱਚਾ ਤੇਲ ਅਤੇ LNG ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਮੌਜੂਦਾ ਗੱਲਬਾਤ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੱਧ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਰਸੋਈ ਗੈਸ (LPG) ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰੇਗਾ। ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹਾਜ਼ਰ ਬਾਜ਼ਾਰ (Spot Market) ਤੋਂ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੰਗੋਲਾ ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ LPG ਲਈ 1 ਸਾਲ ਦਾ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਅਤੇ LNG ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 10 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। 4.6 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਕਿਊਬਿਕ ਫੁੱਟ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਭੰਡਾਰ ਵਾਲੇ ਅੰਗੋਲਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਅਲਜੀਰੀਆ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਬਦਲ ਤਲਾਸ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਕਰਾ ਲਿਮਟਿਡ (ICRA) ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਵਾਈਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਸਪਲਾਈ ਮੰਗਵਾਉਣ ਵਿੱਚ 10-15 ਦਿਨ ਘੱਟ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗੈਸ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਿਆਉਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਉਤਪਾਦਕ ਦੇਸ਼ ਈਥੇਨ, ਪ੍ਰੋਪੇਨ ਅਤੇ ਬਿਊਟੇਨ ਵਰਗੇ ਤੱਤ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ LPG ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅੰਗੋਲਾ ਸਮੇਤ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਲਈ ਅਹਿਮ ਆਪਸ਼ਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, 'ਬੈਲੇਂਸ ਪੁਆਇੰਟ ਰਿਸਰਚ' ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਗੇਜ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਤਰ ਅਤੇ ਯੂਏਈ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਆਯਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਵੱਧ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣ 'ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਯਾਤ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਗੋਲਾ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ
ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ LPG ਉਪਭੋਗਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ 60% ਲੋੜ ਆਯਾਤ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ (LNG) ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਯਾਤਕ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁੱਲ ਮੰਗ ਦਾ 50% ਹਿੱਸਾ ਬਾਹਰੋਂ ਮੰਗਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਕਤਰ ਅਤੇ ਯੂਏਈ ਵਰਗੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ, ਓਮਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗੋਲਾ ਭਾਰਤ ਲਈ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ LNG ਸਪਲਾਈਕਰਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 924.26 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਗੈਸ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਪਲਾਈ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖਾਦ ਅਤੇ ਸਟੀਲ ਉਦਯੋਗਾਂ 'ਤੇ ਪੈਣ ਦਾ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਗੈਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਅੰਗੋਲਾ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਦੋਸਤੀ
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਅੰਗੋਲਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਊਰਜਾ ਭਾਈਵਾਲੀ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਗੋਲਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਗੋਲਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ 1975 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਸਾਥ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤਕ ਸਬੰਧ 1985 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਯਾਤਰਾ 1986 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1987 ਵਿੱਚ ਅੰਗੋਲਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੋਸ ਐਡੂਆਰਡੋ ਦੋਸ ਸਾਂਤੋਸ ਭਾਰਤ ਆਏ। ਸਾਲ 2021-22 ਤੋਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਦੁਵੱਲਾ ਵਪਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 2022-23 ਵਿੱਚ ਇਹ 3.9 ਅਰਬ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।