Behavioral Biases ਕੀ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ?

ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਅਕਸਰ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਿਟੇਲ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਆਪਣੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ (Emotions) ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਰਕੀਟ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਅਜਿਹੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਹੇਵੀਅਰਲ ਬਾਇਸ (Behavioral Biases) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਨਿਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਹੇਵੀਅਰਲ ਬਾਇਸ ਉਹ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੈਟਰਨ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ ਹਨ ਜੋ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕਪੂਰਨ ਅਤੇ ਡੇਟਾ-ਅਧਾਰਿਤ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਾਵੁਕ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਗਲਤ ਫੈਸਲੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭੇਡ-ਚਾਲ (Herding) 'ਚ ਚੱਲਣਾ, ਘਾਟੇ ਵਾਲੇ ਸਟਾਕਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰੱਖਣਾ (Loss Aversion), ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਝਣਾ (Overconfidence) ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ (Anchoring)।

SLA Finserv ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ CEO ਆਸ਼ੀਸ਼ ਮੋਦਾਨੀ ਅਨੁਸਾਰ, "ਬਿਹੇਵੀਅਰਲ ਬਾਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੋਚਣ ਦਾ ਉਹ ਪੈਟਰਨ, ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਨੂੰ ਗਲਤ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਗਿਆਨ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।"

ਰਿਟੇਲ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਸਟੱਡੀ

ਭਾਰਤੀ ਰਿਟੇਲ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਟੱਡੀ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰਡਿੰਗ, ਲੋਸ ਅਵਰਜ਼ਨ, ਓਵਰਕਾਨਫੀਡੈਂਸ ਅਤੇ ਐਂਕਰਿੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਬਾਇਸ ਹਨ। ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਮਾਰਕੀਟ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਡਿੱਗਣ (Crash) ਵੇਲੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੈਸੇ ਕਢਵਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਕੀਟ ਜੋਖ਼ਮ ਭਰੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜਦੋਂ ਮਾਰਕੀਟ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਿਟੇਲ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮਝਦਾਰੀ ਘੱਟ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਬਿਹੇਵੀਅਰਲ ਬਾਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ, ਅਸੀਂ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਡੇ ਫੈਸਲੇ ਤਰਕਹੀਣ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਧਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਾਡੇ ਫੈਸਲੇ ਤਰਕਹੀਣ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਅਸੀਂ ਵਿਕਸਿਤ ਤਾਂ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

ਬਿਹੇਵੀਅਰਲ ਬਾਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ?

ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਿਹੇਵੀਅਰਲ ਬਾਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਬਾਰੇ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਮੋਦਾਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ (Long Term) ਲਈ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਕੀਟ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਐਪ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ ਚੈੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ ਚੈੱਕ ਕਰੇਗਾ।"

ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ (Financial Advisor) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਿਟਰਨ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਪੈਸੇ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤ ਵਰਗੀ ਉੱਭਰਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਡਾਇਵਰਸੀਫਾਈਡ ਫੰਡ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੈਸਾ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਆਸ਼ੀਸ਼ ਮੋਦਾਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮਿਊਚਲ ਫੰਡਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਾਲਾਨਾ 12-15% ਰਿਟਰਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਡੇਟਾ ਮੁਤਾਬਕ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਔਸਤਨ 7-8% ਰਿਟਰਨ ਹੀ ਕਮਾਈ ਹੈ। ਇਸ 4-5% ਦੇ ਫਰਕ ਨੂੰ 'ਬਿਹੇਵੀਅਰਲ ਮਿਸਟੇਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਇਸੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਫਾਇਦੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।"

(Disclaimer: ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਗਏ ਵਿਚਾਰ ਲੇਖਕ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮੱਗਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਵਿੱਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੋ। ਸਾਰੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਜੋਖ਼ਮਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।)