Union Budget 2026: ਬਜਟ ਦਾ ਗਣਿਤ, ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪੈਸਾ? ਟੈਕਸਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਧਾਰ ਤੱਕ, ਜਾਣੋ ਕਮਾਈ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ

ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਭਲਾਈ ਲਈ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਜਟ ਕੇਵਲ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਕਿੱਥੋਂ-ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਫੰਡ ਜੁਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੈਕਸ ਮਾਲੀਆ, ਗੈਰ-ਟੈਕਸ ਮਾਲੀਆ, ਉਧਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੂੰਜੀਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਟੈਕਸ ਹੈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ

ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਟੈਕਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਟੈਕਸ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ - ਪਰੋਖ (ਇਨਡਾਇਰੈਕਟ) ਟੈਕਸ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ (ਡਾਇਰੈਕਟ) ਟੈਕਸ। ਸਿੱਧੇ ਟੈਕਸ ਵਿੱਚ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਟੈਕਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਜਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਕਮਾਈ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।"

"ਪਰੋਖ ਟੈਕਸ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰ (GST) ਮੁੱਖ ਹੈ। ਪੈਟਰੋਲ, ਡੀਜ਼ਲ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵਰਗੇ ਉਤਪਾਦਾਂ 'ਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਐਕਸਾਈਜ਼ ਡਿਊਟੀ (ਉਤਪਾਦ ਸ਼ੁਲਕ) ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਆਮਦਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਟੈਕਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸਰਕਾਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।"

ਗੈਰ-ਟੈਕਸ ਮਾਲੀਆ (Non-Tax Revenue)

ਟੈਕਸਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਟੈਕਸ ਮਾਲੀਆ ਤੋਂ ਵੀ ਆਮਦਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਫੀਸ, ਜੁਰਮਾਨੇ, ਲਾਇਸੈਂਸ ਫੀਸ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਲਾਭਅੰਸ਼ (Dividend) ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ, ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ, ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਾਲੀਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੋਲਾ, ਖਣਿਜ, ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਆਦਿ ਦੀ ਨਿਲਾਮੀ ਤੋਂ ਵੀ ਫੰਡ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਆਮਦਨ ਟੈਕਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਉਧਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਫੰਡ

ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਧਾਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬੈਂਕਾਂ, ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਤੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਬਾਂਡਾਂ (Government Bonds) ਰਾਹੀਂ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਛੋਟੀਆਂ ਬੱਚਤ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰਕਾਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਰਕਾਰ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਵੇਚ ਕੇ ਫੰਡ ਜੁਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਨਿਵੇਸ਼ (Disinvestment) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪੈਸਾ ਜੁਟਾ ਕੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਬਜਟ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।