ਮੁਕਤੀ

‘ਮੁਕਤੀ’ ਸ਼ਬਦ ਉਦੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਭਗਤ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਮੁਕਤੀ" ਸ਼ਬਦ ਭਗਤ ਦੀ ਬੇਬਸੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਬਰ ਦਰਦ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨਿਆਵੀ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਵੀ ਹੈ, "ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਦਾ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।"

ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਅਤੇ ਗਜਰਾਜ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ। ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਜਿੰਨਾ ਪ੍ਰਸੰਗਕ ਹੈ, ਲੌਕਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸੰਗਕ ਹੈ। ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਹੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਕਰਸ਼ਣ ਇੰਨਾ ਮਨਮੋਹਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਧੀਰਜਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਆਮ ਲੋਕ, ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਉਮੈ ਨਾਲ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾ ਤਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਪਰਦੇ ਕਾਰਨ, ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਿਮਰਤਾ ਭਰੇ ਰਵੱਈਏ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ : ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਮੀ ਰਾਮਤੀਰਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕੋਗੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਇਸ ਲਈ, ਸੰਸਾਰਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰੋ।

-ਡਾ. ਸੱਤਿਆਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਿਸ਼ਰ।