ਸਾਧੂ-ਸੰਤ ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ

ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਾਧੂ-ਸੰਤ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਅਜਿਹੇ ਪੁੰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਨਛੱਤਰ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਤੇਜ, ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਤੱਤਬੋਧ ਨਾਲ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਟੀਚੇ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਸੇਧ ਲਵੇ, ਉਹੀ ਸਾਧੂ ਹੈ। ਸਾਧੂ ਉਹ ਤਪੱਸਵੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਕਾਮ, ਕਰੋਧ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਮੋਹ ਰੂਪੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਜਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਜਮ ਵਿਚ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸਾਧੂ ਜੀਵਨ ਇਕ ਸਾਧਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗ, ਸ਼ਾਲੀਨਤਾ, ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਸਾਧਨਾ ਪਰਪੱਕ ਹੋ ਕੇ ਅਹਿਸਾਸ ਵਿਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸੰਤ ਦਾ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਤ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਾ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨ ਆਪਣੀ ਸੁਗੰਧ ਬਿਨਾਂ ਯਤਨ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੰਤ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਈਸ਼ਵਰੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝਲਕਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮ ਦੀ ਸਰਬਉੱਚ ਝਲਕ ‘ਮਹਾਤਮਾ’ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਅਰਥਾਤ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ‘ਅਹਮ’ ਅਤੇ ‘ਮਮ’ (ਮੈਂ-ਮੇਰਾ) ਅਤੇ ‘ਤਵਮ’ ਅਤੇ ‘ਤਵ’ (ਤੂੰ-ਤੇਰਾ) ਦਾ ਸਾੜੇ ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਸਦਾ ਲਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਸੰਪੂਰਨ ਜਗਤ ਇਕ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਬੋਹੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਤਰ-ਦੁਸ਼ਮਣ, ਸੱਜਣ-ਦੁਰਜਨ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੱਖਪਾਤ ਦੇ ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵਰਣ, ਆਸ਼ਰਮ ਜਾਂ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਬੱਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰ ਰਹੇ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਾਤਵਿਕ ਆਚਾਰ-ਵਿਚਾਰ, ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਸਾਧੂ, ਸੰਤ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਿੱਵਿਆ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਹਕੀਕੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।-ਅਚਾਰੀਆ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾਸ।