ਚਨੌਲੀ ਸਕੂਲ ’ਚ ਡਿਜ਼ਿਟਲ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਲੈਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ

ਦਿਨੇਸ਼ ਹੱਲਣ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਗਰਣ ਨੂਰਪੁਰਬੇਦੀ : ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸਕੈਂਡਰੀ ਸਕੂਲ ਚਨੌਲੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸ਼ਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਜੈ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਵਚੇਤਨ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ “ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਲੈਬ” ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਣ ਪੱਧਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪੁਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੈਬ ਕੇਵਲ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਐਕਸਪੀਰੀਐਂਸ਼ਲ ਲਰਨਿੰਗ ਸਪੇਸ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਧੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਵਿਜੈ ਕੁਮਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਉਪਰਾਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਦਿੱਕਤ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਵਿਚ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਐਸੀ ਲੈਬ ਦੀ ਸੰਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ “ਦੇਖ ਕੇ ਸਿੱਖਣਾ” ਅਤੇ “ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣਾ” ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਲੈਬ ਵਿਚ ਚਰਖਾ, ਹਲ, ਸੰਧੂਕ, ਫੁਲਕਾਰੀ, ਮੱਧਾਣੀ, ਸੁਹਾਗਾ, ਹੈਰਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਉਪਕਰਣ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਔਜ਼ਾਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੈਟਾਲਾਗ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹਰ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ, ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਲੈਬ ਇੱਕ “ਲਿਵਿੰਗ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ” ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਰਾਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਕਲਚਰਲ ਲਿਟਰੇਸੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਦਿਨ “ਵਿਰਸਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ੈਸ਼ਨ” ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਦਾਂ, ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਾਜਕ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਜੈ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਇਸ ਲੈਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਜੋ ਵੈਲਡਿੰਗ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਇਸ ਡਾਟਾ ਕਲੇਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਪੁਰਾਤਨ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਜੈ ਕੁਮਾਰ ਖੁਦ ਮਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਲੈਬ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਲਗਭਗ 10 ਤੋਂ 20 ਬਾਹਰੀ ਦੌਰੇ ਇਸ ਲੈਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪਨਗਰ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆ ਕੇ ਇਸ ਮਾਡਲ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੈਬ ਹੁਣ ਇੱਕ ਰੈਫਰੈਂਸ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਉਭਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਲੈਬ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਚ ਨਵਚਾਰ ਦਾ ਉੱਤਮ ਉਦਾਹਰਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਰਾਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਣ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ, ਜੜਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਜੈ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਇਹ ਯਤਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਕਦਮ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਰਪੂਰ ਸਰਾਹਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।