20 ਸਾਲਾ ’ਚ 500 ਫੁੱਟ ਹੇਠ ਡਿੱਗਿਆ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ

- 2050 ਤਕ ‘ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ’ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਬਣ ਸਕਦੈ ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ

ਟੀਪੀਐੱਸ ਗਿੱਲ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਗਰਣ

ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ : ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ ਪਿਆਸ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ’ਤੇ ਹੈ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਪਿਛਲੇ 20 ਸਾਲਾ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਆਬਾਦੀ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ ਦਾ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਪਿਛਲੇ 20 ਸਾਲਾ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹੇਠ ਡਿੱਗਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਡੂੰਘਾਈ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਕਦੇ ਉਪਲਬੱਧ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੱਕੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਹਨ। ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ (ਡੇਰਾਬੱਸੀ ਬਲਾਕ) ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 600,000 ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 31 ਵਾਰਡ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 133 ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਨਿੱਜੀ ਬੋਰਵੈੱਲਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲੱਖਾਂ ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹਰ ਸਾਲ 1 ਤੋਂ 1.5 ਮੀਟਰ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਵੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਾਣੀ 350 ਫੁੱਟ 'ਤੇ ਉਪਲਬੱਧ ਸੀ; ਹੁਣ, 850 ਫੁੱਟ 'ਤੇ ਵੀ, ਕੋਈ ਗਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ ਵਿਚ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੰਗ ਨਵੀਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਵਰਗੀ ਕੈਪਟਨ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 2007-08 ਵਿਚ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 2009 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਹਰ ਚੋਣ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਾਅਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਠੋਸ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ।

-----

ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾ ’ਚ ਵਿਗੜਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ

ਸਾਲ - ਉਪਲਬੱਧ ਪਾਣੀ (ਹੈਕਟੇਅਰ ਮੀਟਰ) - ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਪਾਣੀ (ਹੈੱਕਟੇਅਰ ਮੀਟਰ) - ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਰ - ਸਥਿਤੀ

2021-22 - 9, 021.21 - 14,667.31 - 162.59 ਫ਼ੀਸਦੀ - ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ

2022-23 - 9,082.41 - 16,118.26 - 177.47 ਫ਼ੀਸਦੀ - ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ

2023-24 - 8,861.64 - 16,204.79 - 182.86 ਫ਼ੀਸਦੀ - ਖ਼ਤਰਨਾਕ

2024-25 - 7,721.13 - 12,132.64 - 157.14 ਫ਼ੀਸਦੀ - ਗੰਭੀਰ

ਇਕ ਹੈੱਕਟੇਅਰ ਮੀਟਰ ਕੀ ਹੈ : ਸਰਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ਜੇਕਰ 2.5 ਏਕੜ (1 ਹੈੱਕਟੇਅਰ) ਜ਼ਮੀਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 1 ਮੀਟਰ ਡੂੰਘੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਆਇਤਨ ਨੂੰ 1 ਹੈੱਕਟੇਅਰ ਮੀਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਇਤਨ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 10 ਮਿਲੀਅਨ ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗਣਿਤ: 1 ਹੈਕਟੇਅਰ = 10 ਮਿਲੀਅਨ ਲੀਟਰ

ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣਾ : ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ ਵਿਚ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਕੋਲ ਕੁੱਲ 133 ਡੂੰਘੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਔਸਤਨ 11 ਘੰਟੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 80 ਮਿਲੀਅਨ ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਬਣੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਲਗਭਗ 350 ਫੁੱਟ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ 'ਤੇ ਉਪਲਬੱਧ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹੀ ਬੋਰ 750 ਤੋਂ 850 ਫੁੱਟ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। ਵਧੀ ਹੋਈ ਡੂੰਘਾਈ ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

-----

ਪੰਜਾਬ ਜਲ ਸਰੋਤ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ 2024-25 ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਹਾਲੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਲਾਕਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ

1. ਡੇਰਾਬੱਸੀ: 157.14 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨਿਕਾਸੀ (ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ) - ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਸਥਿਤੀ।

2. ਖਰੜ : 96.53 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨਿਕਾਸੀ (ਨਾਜ਼ੁਕ) - ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ 'ਤੇ।

3. ਮਾਜਰੀ: 84.09 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨਿਕਾਸੀ (ਅਰਧ-ਨਾਜ਼ੁਕ) - ਅਜੇ ਵੀ ਰਿਕਵਰੀ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ।

-----

ਕੇਂਦਰੀ ਜਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਈ 2025 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ : ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਆਮ ਪੱਧਰ ਤੋਂ 34.09 ਫ਼ੀਸਦੀ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 2.344 ਬੀਸੀਐੱਮ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ 33.62 ਫ਼ੀਸਦੀ ਪਾਣੀ ਬਚਿਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ 2024 ਵਿਚ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 38.05 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੀ। ਆਮ ਪੱਧਰ 51 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਮੁਹਾਲੀ ਬਾਰੇ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਕਾਰਨ, ਮੁਹਾਲੀ ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬੱਧਤਾ 500 ਤੋਂ 1,000 ਘਣ ਮੀਟਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਿੰਤਾ ਹੈ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 2050 ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੁਹਾਲੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕੰਕਰੀਟ ਦਾ ਜਾਲ, ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀ : ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਇਕ ਮੋਟੇ ਕੰਕਰੀਟ ਦੇ ਸ਼ੈੱਲ ਵਿਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਵੀ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਪੱਕੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਗਲੀ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਇੰਟਰਲਾਕਿੰਗ ਟਾਈਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਛੇਦਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਜੋ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਨਾਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬੇਕਾਰ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਇੰਚ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

-----

ਕੋਟਸ

ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ 50 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਰਕਾਰ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਿਛਲੇ 10 ਸਾਲਾ ਵਿਚ ਇਸ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਕੋਈ ਠੋਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਜਨਤਕ ਮੰਗ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਫੰਡ ਰਾਖਵੇਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

- ਐੱਨਕੇ ਸ਼ਰਮਾ, ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ।

-----

ਕੋਟਸ

ਸਰਕਾਰ ਬਦਲਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਲਗਭਗ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਸੀ। ਰਾਜਪੁਰਾ ਤੋਂ ਬਨੂੜ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਇਕ ਬਲੂਪ੍ਰਿੰਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪਿੰਡ ਛੱਤ ਤਕ ਪੁੱਜਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ।

ਉਦੈਵੀਰ ਢਿੱਲੋਂ, ਪ੍ਰਧਾਨ, ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ, ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ।

-----

ਕੋਟਸ

ਅਸੀਂ ਹਲਕੇ ਵਿਚ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਰਾਜਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮੁਹਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਸੀਣੀ ਵਿਖੇ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ਲਈ ਇਕ ਮੁੱਖ ਬੂਸਟਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿੱਥੋਂ ਲਾਲੜੂ, ਡੇਰਾਬੱਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

ਕੁਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ, ਵਿਧਾਇਕ, ਹਲਕਾ ਡੇਰਾਬੱਸੀ।