Budget 2026 : ਥਾਲੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ... ਬਜਟ ਕਿਵੇਂ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਸਭ ਕੁਝ? ਸਮਝੋ 1860 ਤੋਂ ਡਿਜੀਟਲ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਫ਼ਰ

ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਬਜਟ ਹਰ ਸਾਲ 1 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ, "ਬਜਟ" ਸ਼ਬਦ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕੀ ਮਿਲੇਗਾ, ਕਿਸ 'ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਖਰਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਕੀ ਸਸਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕੀ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਇੰਨਾ ਆਮ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵੀ ਬਜਟ ਦੁਆਰਾ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਆਖ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ, "ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਬਜਟ ਆਉਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਿਹਲੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।"

ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਮੇਰੇ 11 ਸਾਲ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਨੇ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਆਂਟੀ, ਇਹ ਬਜਟ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" ਮੈਂ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਨਿਰਮਲਾ ਸੀਤਾਰਮਨ 1 ਫਰਵਰੀ, 2026 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 11 ਵਜੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2026-27 ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦਾ 93ਵਾਂ ਬਜਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਜਟ ਹਰ ਸਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਐਲਾਨਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ ਕਿ ਬਜਟ ਹਰ ਸਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ 15 ਅਗਸਤ, 2026 ਨੂੰ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ 79 ਸਾਲ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਤਾਂ ਇਹ 93ਵਾਂ ਬਜਟ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?"

ਮੈਂ ਮੁਸਕਰਾਈ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਹਨ?" ਜਵਾਬ ਸੀ, "ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ... ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬਜਟ ਕਦੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਕੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਬਜਟ ਸੀ? ਬਜਟ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈਣਾ ਦੇਣਾ ਹੈ?"

ਬਜਟ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਬਜਟ, ਵਿੱਤੀ ਘਾਟਾ, ਅਤੇ ਪੂੰਜੀ ਖਰਚ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ? ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਬਜਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕੀ ਹਨ?

ਇਹ ਸਵਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਉਤਸੁਕਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਭਤੀਜੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਜਟ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ, ਹਰ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਬਜਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹਾਂ। ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ...

ਬਜਟ ਕੀ ਹੈ?

ਬਜਟ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਲੇਖਾ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਇੱਕ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਕਮਾਈ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ 'ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਖਰਚ ਕਰੇਗੀ। ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਜਟ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖਰਚ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਦ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਸੜਕਾਂ, ਰੱਖਿਆ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ 12-ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮਾਲੀਆ ਅਤੇ ਖਰਚੇ ਦੇ ਖਾਤੇ, ਬਜਟ, ਟੈਕਸ ਅਤੇ ਆਡਿਟ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ।

ਜਿਵੇਂ-

• ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ: 1 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ 31 ਮਾਰਚ
• ਕੈਨੇਡਾ, ਯੂਕੇ: 1 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ 31 ਮਾਰਚ
• ਅਮਰੀਕਾ: 1 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 30 ਸਤੰਬਰ
• ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ: 1 ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ 30 ਜੂਨ
• ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ: 1 ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ 31 ਦਸੰਬਰ

ਜੇਕਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 79 ਸਾਲ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ 93ਵਾਂ ਬਜਟ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ?

ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਬਜਟ ਹਰ ਸਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵੀ ਆਈਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕੋ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਬਜਟ - ਇੱਕ ਅੰਤਰਿਮ ਬਜਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਬਜਟ - ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ: ਜਿਸ ਸਾਲ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਸਾਲ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਅੰਤਰਿਮ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸੇ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ: ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਵਾਧੂ ਬਜਟ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ..

• ਨਵੰਬਰ 1956: ਸਾਬਕਾ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਟੀ.ਟੀ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮਚਾਰੀ ਨੇ ਘਰੇਲੂ-ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ, ਵਧਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਘਟਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਵਾਧੂ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
• ਅਗਸਤ 1965: ਦੂਜਾ ਵਾਧੂ ਬਜਟ ਵੀ ਟੀ.ਟੀ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮਚਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੱਧ-ਸਾਲ ਟੈਕਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
• ਦਸੰਬਰ 1971: ਤਤਕਾਲੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ, ਵਾਈ. ਬੀ. ਚਵਾਨ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਲਈ ਵਾਧੂ ਸਰੋਤ ਜੁਟਾਉਣ ਲਈ ਤੀਜਾ ਵਾਧੂ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
• ਜੁਲਾਈ 1974: ਪੂਰੇ ਬਜਟ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਵਾਈ. ਬੀ. ਚਵਾਨ ਨੂੰ ਮਹਿੰਗਾਈ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੇਂ ਟੈਕਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 79 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, 92 ਕੇਂਦਰੀ ਬਜਟ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 73 ਪੂਰੇ ਬਜਟ ਸਨ, 15 ਅੰਤਰਿਮ ਬਜਟ ਸਨ, ਅਤੇ 4 ਵਾਧੂ ਬਜਟ ਸਨ। 1 ਫਰਵਰੀ, 2026 ਨੂੰ, 93ਵਾਂ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬਜਟ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕੀ ਹੈ?

ਭਾਰਤ ਨੇ 15 ਅਗਸਤ, 1947 ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ—ਕਈ ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰ, ਸੀਮਤ ਸਰੋਤਾਂ, ਵੰਡ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਵਿੱਖੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਅਜੇ ਬਣਨੀਆਂ ਬਾਕੀ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ, ਆਰ.ਕੇ. ਸ਼ਨਮੁਖਮ ਚੇੱਟੀ ਨੇ 26 ਨਵੰਬਰ, 1947 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 5 ਵਜੇ ਪਹਿਲਾ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ₹171.15 ਕਰੋੜ ਦੇ ਮਾਲੀਏ ਅਤੇ ₹197.29 ਕਰੋੜ ਦੇ ਖਰਚੇ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸਰਕਾਰ ਵਧਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਘਟਦੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਤ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਅੰਤਰਿਮ ਬਜਟ ਸੀ।

ਸ਼ਨਮੁਖਮ ਚੈੱਟੀ ਨੇ ਬਜਟ ਭਾਸ਼ਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ

''ਮੈਂ ਅੱਜ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।''

ਕੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਜਟ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਆਇਆ ਸੀ?

ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਬਜਟ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਜਟ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। 1860 ਵਿੱਚ, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜੇਮਜ਼ ਵਿਲਸਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮਦਨ ਟੈਕਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਬਜਟ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਬਜਟ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਬਜਟ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਗਪਗ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਸਾਲ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਓ ਬਜਟ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ ਦੱਸੀਏ।

• ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲਾ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ, ਵਿਭਾਗਾਂ, ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰਕੂਲਰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
• ਮੰਤਰਾਲੇ/ਵਿਭਾਗ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਾਲੀਆ ਅਤੇ ਖਰਚ ਅਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਖਰਚ ਅਨੁਮਾਨ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕਰਾਸ-ਚੈੱਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲਾ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਫਿਰ ਬਜਟ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ, ਵਿੱਤ ਸਕੱਤਰ, ਮਾਲ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਖਰਚ ਸਕੱਤਰ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਬਜਟ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
• ਬਜਟ ਟੀਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਸੁਝਾਅ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
• ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਬਜਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ, ਉਦਯੋਗ, ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਹਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਬਜਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਬਜਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਕੈਬਨਿਟ ਦੁਆਰਾ ਖਰੜੇ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਬਜਟ ਦੀ ਛਪਾਈ ਹਲਵਾ ਖੁਆ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਫਿਰ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ 1 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਮ ਆਦਮੀ ਦਾ ਬਜਟ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈਣਾ ਦੇਣਾ ਹੈ?

• ਕਮਾਈ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਬਜਟ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਤਨਖਾਹ 'ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਟੈਕਸ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਜਾਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।
• ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਾ ਖੇਡ: ਦਾਲਾਂ, ਦੁੱਧ, ਆਟਾ-ਚਾਵਲ, ਪੈਟਰੋਲ, ਗੈਸ, ਮੋਬਾਈਲ, ਦਵਾਈਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਸਤੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜਾਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ, ਇਹ ਬਜਟ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ: ਸਰਕਾਰ ਕਿੱਥੇ ਪੈਸਾ ਲਗਾਏਗੀ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗੀ, ਇਸ ਨਾਲ ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
• ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ: ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ, ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸਕੀਮਾਂ ਲਈ ਫੰਡਿੰਗ ਬਜਟ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
• ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਸਿਹਤ: ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ, ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਬਜਟ 'ਤੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਸੜਕਾਂ, ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ: ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੜਕਾਂ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਬਜਟ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਰਗ: ਸਬਸਿਡੀਆਂ, ਰਾਸ਼ਨ, ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਬਜਟ ਵਿੱਚੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਬਜਟ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖਾਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿੱਧਾ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਜੇਬਾਂ, ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ 'ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਬਜਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ?

• ਕੇਂਦਰੀ ਬਜਟ: ਉਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖਰਚ ਦਾ ਪੂਰਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਪੂੰਜੀ ਖਰਚ: ਸੜਕਾਂ, ਰੇਲਵੇ, ਹਸਪਤਾਲ, ਸਕੂਲ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸੰਪਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਖਰਚ।
• ਵਿੱਤੀ ਘਾਟਾ: ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਘਾਟੇ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਘਾਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਉਧਾਰ ਲੈਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ: ਮਾਲੀਏ ਵਿੱਚ ₹100, ਖਰਚੇ ਵਿੱਚ ₹120 = ਘਾਟੇ ਵਿੱਚ ₹20।
• ਜੀਡੀਪੀ: ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਕੀਮਤ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
• ਮਹਿੰਗਾਈ: ਜਦੋਂ ਦਾਲਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਦੁੱਧ, ਪੈਟਰੋਲ ਆਦਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਪੈਸੇ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਸਿੱਧਾ ਟੈਕਸ: ਉਹ ਟੈਕਸ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਧੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮਦਨ ਟੈਕਸ।
• ਅਸਿੱਧਾ ਟੈਕਸ: ਉਹ ਟੈਕਸ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੀਐਸਟੀ।
• ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਚਿਤ ਫੰਡ: ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਖਾਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਮਦਨ ਜਮ੍ਹਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖਰਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਬਜਟ ਅਨੁਮਾਨ: ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖਰਚ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ।

ਬਜਟ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼?

• ਸਾਲਾਨਾ ਵਿੱਤੀ ਵੇਰਵਾ (Annual Financial Statement): ਇਹ ਬਜਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 112 ਦੇ ਤਹਿਤ, ਪੂਰੇ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖਰਚਿਆਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਜਟ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ: ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰਾਹੀਂ, ਹਰੇਕ ਮੰਤਰਾਲਾ ਆਪਣੇ ਖਰਚਿਆਂ ਲਈ ਲੋਕ ਸਭਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਅਧੀਨ ਖਰਚਿਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਰਕਮ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਬਜਟ: ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਲੀਏ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮਦਨ ਕਰ, ਜੀਐਸਟੀ, ਕਸਟਮ ਡਿਊਟੀਆਂ, ਗੈਰ-ਟੈਕਸ ਮਾਲੀਆ, ਪੂੰਜੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਖਰਚ ਬਜਟ ਭਾਗ 1: ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ, ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਲਈ ਬਜਟ ਵੰਡ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਕਿੰਨਾ ਖਰਚ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ।
• ਖਰਚ ਬਜਟ ਭਾਗ 2: ਇਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਯੋਜਨਾ 'ਤੇ ਪੈਸਾ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਖਰਚ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਹੜੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਖਰਚ ਵਧਿਆ ਹੈ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਖਰਚ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹਨ।
• ਵਿੱਤ ਬਿੱਲ: ਇਸ ਬਿੱਲ ਵਿੱਚ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸਾਰੇ ਟੈਕਸ ਬਦਲਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਵੇਂ ਟੈਕਸ ਲਗਾਉਣਾ, ਟੈਕਸਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਟੈਕਸ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ। ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਵਿੱਤ ਬਿੱਲ ਲਈ ਮੈਮੋਰੰਡਮ: ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਟੈਕਸ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਟੈਕਸ ਤਬਦੀਲੀ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਆਮ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸਦਾਤਾਵਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਬਜਟ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕੁਝ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਜਾਣੋ

• ਹਲਵਾ ਸਮਾਰੋਹ: ਬਜਟ ਛਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਇੱਕ ਮਿੱਠਾ ਖੁਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਲਾਕ-ਇਨ ਪੀਰੀਅਡ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਲਾਕ-ਇਨ ਪੀਰੀਅਡ: ਬਜਟ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ, ਟੀਮ ਨੂੰ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਨੌਰਥ ਬਲਾਕ ਦੇ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
• ਬ੍ਰੀਫਕੇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ: ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2018 ਤੱਕ, ਬਜਟ ਨੂੰ ਚਮੜੇ ਦੇ ਬ੍ਰੀਫਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
• ਲਾਲ ਪੋਟਲੀ: ਨਿਰਮਲਾ ਸੀਤਾਰਮਨ ਨੇ 2019 ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਬਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਜਾਰੀ ਹੈ।
• ਪੇਪਰਲੈੱਸ ਬਜਟ: ਬਜਟ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੋਵਿਡ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, 2021 ਤੋਂ, ਇਸਨੂੰ ਮੇਡ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਟੈਬਾਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।
• ਤਾਰੀਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ: ਪਹਿਲਾਂ, ਬਜਟ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ - 28 ਜਾਂ 29 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 2017 ਤੋਂ, ਬਜਟ 1 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
• ਸਮਾਂ ਬਦਲਿਆ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2000 ਤੱਕ, ਬਜਟ ਸ਼ਾਮ 5 ਵਜੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 2001 ਵਿੱਚ, ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਵੇਰੇ 11 ਵਜੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਵੇਰੇ 11 ਵਜੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
• ਰੇਲਵੇ ਬਜਟ ਵੀ ਆਮ ਬਜਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ, ਰੇਲਵੇ ਬਜਟ ਅਤੇ ਆਮ ਬਜਟ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਨਾਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 2017 ਤੋਂ, ਰੇਲਵੇ ਬਜਟ ਵੀ ਆਮ ਬਜਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

ਬਜਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ

• 1950 ਵਿੱਚ, ਬਜਟ ਲੀਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ, ਜੌਨ ਮਥਾਈ ਨੂੰ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ।
• 1950 ਵਿੱਚ ਬਜਟ ਲੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਕ-ਇਨ ਪੀਰੀਅਡ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਲਾਕ-ਇਨ ਪੀਰੀਅਡ ਵੀ ਘੱਟ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਬਜਟ ਪੇਪਰਲੈੱਸ ਹੋ ਗਿਆ।
• 1955 ਤੱਕ ਬਜਟ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਜਟ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
• 1977 ਵਿੱਚ, ਹੀਰੂਭਾਈ ਮੂਲਜੀਭਾਈ ਪਟੇਲ (ਸਾਬਕਾ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ) ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 800 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਬਜਟ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ।
• 1991 ਵਿੱਚ, ਤਤਕਾਲੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 18,650 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਬਜਟ ਭਾਸ਼ਣ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ।
• 2020 ਵਿੱਚ, ਨਿਰਮਲਾ ਸੀਤਾਰਮਨ ਨੇ 2 ਘੰਟੇ 42 ਮਿੰਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਬਜਟ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ?

• 1958 ਵਿੱਚ, ਬਜਟ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ, ਤਤਕਾਲੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਟੀਟੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮਾਚਾਰੀ ਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
• ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਨੇ 1970 ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
• 1987 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਵੀਪੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਜਟ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।