Heatwaves : ਰਾਤਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਨਾਕ... ਭਾਰਤ 'ਚ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ ਦਾ ਕਹਿਰ, 'ਹਾਈ ਰਿਸਕ' ਸ਼੍ਰੇਣੀ 'ਚ ਦੇਸ ਦੇ 417 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ

ਸੰਜੀਵ ਗੁਪਤਾ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁਣ "ਝੁਲਸਦੀਆਂ ਦੁਪਹਿਰਾਂ" ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ "ਘੁੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਤਾਂ" ਅਤੇ "ਵਧਦੀ ਨਮੀ" ਵੀ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਜਾਨਲੇਵਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਊਰਜਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (CEEW) ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਅਧਿਐਨ, "ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਤਿਅੰਤ ਗਰਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਪੱਧਰੀ ਗਰਮੀ ਜੋਖਮ ਮੁਲਾਂਕਣ 2025" ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ।

ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ 57 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ 76 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਘਰ ਹਨ, ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਦੇ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਐਨ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, 35 ਸੂਚਕਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ 734 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ 1982 ਤੋਂ 2022 ਤੱਕ ਬਦਲਦੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗਰਮੀ ਦੇ 'ਹੌਟਸਪੌਟ': ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹਨ

CEEW ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ 417 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ "ਉੱਚ-ਜੋਖਮ" ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 201 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜੋਖਮ ਵਾਲੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 10 ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਦਿੱਲੀ

ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼

ਗੋਆ

ਕੇਰਲ

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ

ਗੁਜਰਾਤ

ਰਾਜਸਥਾਨ

ਕਰਨਾਟਕ

ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ

ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼

ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦਿੱਲੀ, ਮੁੰਬਈ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਬੰਗਲੁਰੂ ਵਰਗੇ ਆਰਥਿਕ ਕੇਂਦਰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕੇਰਲ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ, ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਰਾਤਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ

ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਖੋਜ 'ਗਰਮ ਰਾਤਾਂ' (ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਰਾਤਾਂ) ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ (2012-2022) ਦੌਰਾਨ, ਲਗਭਗ 70 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੇ ਹਰ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੰਜ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਰਾਤਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। "ਵਿਗਿਆਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ - ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ, ਲੰਬੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਮ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ।"

- ਡਾ. ਅਰੁਣਾਭਾ ਘੋਸ਼, ਸੀਈਓ, ਸੀਈਈਡਬਲਯੂ

ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਕੋਲ ਦਿਨ ਦੀ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੀਟ ਸਟ੍ਰੋਕ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਰਮ ਰਾਤਾਂ ਗਰਮ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦਰ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ

ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੱਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨਮੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਪੇਖਿਕ ਨਮੀ ਵਿੱਚ 10% ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਬਦਲਾਅ: ਕਾਨਪੁਰ, ਜੈਪੁਰ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਦਾ ਪੱਧਰ 30-40 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 40-50 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭਾਵ: ਉੱਚ ਨਮੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਅਸਲ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲੋਂ 3-5 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਵੱਧ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਠੰਢਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਮ ਤਾਪਮਾਨ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਸਤਾ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਪੱਧਰੀ ਗਰਮੀ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾਵਾਂ

ਸੀਈਈਡਬਲਯੂ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲੀਡ ਡਾ. ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਚਿਤਲੇ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਗਰਮੀ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਸੁਝਾਅ:

• ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ: 2024 ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਹਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਫ਼ਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜ ਹੁਣ ਰਾਜ ਆਫ਼ਤ ਰਾਹਤ ਫੰਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
• ਹੱਲ: ਸ਼ੁੱਧ-ਜ਼ੀਰੋ ਕੂਲਿੰਗ ਸ਼ੈਲਟਰ, ਠੰਢੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿਓ।
• ਡਾਟਾ ਅੱਪਡੇਟ: ਆਪਣੀ ਗਰਮੀ ਕਾਰਵਾਈ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਪਮਾਨ ਡੇਟਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਨਮੀ ਦਾ ਡੇਟਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ।

ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਤਿਅੰਤ ਗਰਮੀ ਹੁਣ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅੱਜ ਦੀ ਇੱਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਨੀਤੀਗਤ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।