ਖ਼ਤਰੇ 'ਚ ਡਲ ਝੀਲ! 13 ਸਾਲਾਂ 'ਚ 10 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘਟਿਆ ਪਾਣੀ ਦਾ ਖੇਤਰ, CAG ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਵਧਾਈ ਚਿੰਤਾ
ਸੀ.ਏ.ਜੀ (CAG) ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਲ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਕਮੀ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲ 2007 ਤੋਂ 2020 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਝੀਲ ਦਾ ਜਲ ਖੇਤਰ 15.40 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 12.91 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ 13 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 10.15 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤੈਰਦੀ ਬਨਸਪਤੀ, ਖੇਤੀ, ਪਲਾਂਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Posted By Sunita
Publish Date: Sat, 11 Apr 2026 10:40 AM (IST)
Updated Date: Sat, 11 Apr 2026 10:58 AM (IST)
ਰਾਜ ਬਿਊਰੋ, ਜੰਮੂ: ਸੀ.ਏ.ਜੀ (CAG) ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਲ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਕਮੀ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲ 2007 ਤੋਂ 2020 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਝੀਲ ਦਾ ਜਲ ਖੇਤਰ 15.40 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 12.91 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ 13 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 10.15 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤੈਰਦੀ ਬਨਸਪਤੀ, ਖੇਤੀ, ਪਲਾਂਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਝੀਲ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਤੰਤਰ (Ecosystem) 'ਤੇ ਵਧਦੇ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੀ.ਏ.ਜੀ ਨੇ ਝੀਲ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ, ਸੀਵਰੇਜ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟਾਂ (STPs) ਨੂੰ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕਰਨ ਅਤੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲੇ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਠੋਸ ਕੂੜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਭੂਮੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ
ਸੀ.ਏ.ਜੀ ਦੀ 31 ਮਾਰਚ 2024 ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੋਏ ਸਾਲ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਖਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ, ਜੋ 0.40 ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 0.36 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (0.17 ਫ਼ੀਸਦੀ) ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਆਡਿਟ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਝੀਲ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਥਾਰਟੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਝੀਲ ਦੀ ਵਿਗੜਦੀ ਹਾਲਤ ਪਿੱਛੇ ਜ਼ਮੀਨ ਐਕੁਆਇਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ, ਐਸ.ਟੀ.ਪੀਜ਼ ਦਾ ਸਹੀ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ 'ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਦੀ ਕਮੀ, ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ ਹਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਤੰਤਰ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਲਟਕਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ
ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮੀਰ ਬੇਹਰੀ, ਲਾਟੀ ਮੁਹੱਲਾ ਅਤੇ ਨੰਦਾਪੋਰਾ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਬਜ਼ਿਆਂ ਕਾਰਨ ਤੈਰਦੇ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਬਸਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਝੀਲ ਹੋਰ ਸੁੰਗੜ ਗਈ ਹੈ। 'ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੀਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ' ਅਤੇ 'ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ' ਤਹਿਤ ਕਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਧੂਰੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁਸਤ ਪਾਏ ਗਏ। ਹਾਊਸ ਬੋਟਾਂ ਅਤੇ ਹੋਟਲਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰਵਾਸ ਵਰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਕਮੀ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ
ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਐਸ.ਟੀ.ਪੀਜ਼ 'ਤੇ 45 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਰਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੀਵਰੇਜ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਸਾਲ 2017-22 ਦੌਰਾਨ 48.63 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 280.68 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦੇ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਹੋਣ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬੋਰਡ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਕੰਸਲਟੈਂਟਸ ਦੀ ਕਮੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦਾ 'ਲਿਕਵਿਡ ਹਾਰਟ' ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ
ਡਲ ਝੀਲ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦਾ 'ਲਿਕਵਿਡ ਹਾਰਟ' (Liquid Heart) ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਯਤਨਾਂ ਕਾਰਨ ਝੀਲ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੀ.ਏ.ਜੀ ਨੇ ਜਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਨਜਾਇਜ਼ ਉਸਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਰੋਕ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਡਲ ਝੀਲ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ।