ਕਦੇ 'ਤਵਾਇਫ਼ਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਵਾਜਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਉਡਾਇਆ ਮਜ਼ਾਕ, 40 ਸਾਲ ਤਕ ਰਿਹਾ ਬੈਨ; ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਭਾਰਤ 'ਚ ਰਚ-ਮਿਚ ਗਿਆ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ?

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦਿੱਗਜ ਉਸਤਾਦ ਹੋਣ ਜਾਂ ਗਲੀ-ਮੁਹੱਲੇ 'ਚ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰ, ਦਰਗਾਹ ਹੋਵੇ, ਚਰਚ ਜਾਂ ਫਿਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ- ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ 'ਚ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਘੁਲ-ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ 'ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਸਜੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਣਗੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਸ ਬੇਹੱਦ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਜੂਦ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਲੰਬੀ ਲੜਾਈ ਲੜਨੀ ਪਈ ਸੀ? ਜੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇੰਨਾ ਆਪਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਇਸੇ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਪੂਰੇ 40 ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਬੈਨ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਓ, ਇਸ ਸਦਾਬਹਾਰ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਉਸ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚੀ।

ਭਾਰਤ ਨਹੀਂ, ਯੂਰਪ 'ਚ ਹੋਈ ਸੀ ਖੋਜ

ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਅੱਜ ਇੰਨਾ 'ਦੇਸੀ' ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ 'ਚ ਇਸਨੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

• ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ 'ਚ ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 'ਵਾਜਾ', 'ਪੇਟੀ' ਤੇ 'ਤਵਾਇਫ਼ ਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਵਾਜਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ।
• ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਖੋਜ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਯੂਰਪ 'ਚ ਹੋਈ ਸੀ।
• ਇਕ ਵਕਤ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਕਗਾਰ 'ਤੇ ਸੀ, ਪਰ ਫਰਾਂਸ 'ਚ ਇਸਨੂੰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਮਿਲਿਆ।
• ਸਾਲ 1840 'ਚ 'ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਡੇਬੇਨ' ਨੇ ਇਸਦਾ ਪੇਟੈਂਟ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਇਸ ਵਾਜੇ ਨੂੰ 'ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।

ਚਰਚ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵੱਜਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ

• 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ।
• ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਚਰਚ ਵਿਚ ਵੱਜਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪੰਪ ਕਰ ਕੇ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
• 1875 ਦਾ ਬਦਲਾਅ: ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਕੰਪਨੀ 'ਦਵਾਰਕਿਨ ਐਂਡ ਸਨ' ਦੇ ਦਵਾਰਕਾਨਾਥ ਘੋਸ਼ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪੰਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਜੇ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ।

ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਨੇ ਭਾਰਤ 'ਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀ ਉਡਾਣ ਭਰੀ। ਜਦੋਂ ਯੂਰਪ 'ਚ ਇਸਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਘੱਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ 1915 ਤਕ ਭਾਰਤ ਇਸਦਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ 'ਚ ਇਸਨੂੰ ਪਾਰਸੀ ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਸਟੇਜ ਨਾਟਕਾਂ 'ਚ ਹੱਥੋ-ਹੱਥ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਚੁੱਕਣਾ-ਰੱਖਣਾ, ਵਜਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਿਖਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਸਾਨ ਸੀ।